ਮਾਲਾ ਦੇ ਮਣਕੇ……… ਕਹਾਣੀ / ਬਲਰਾਜ ਸਿੰਘ ਸਿੱਧੂ, ਯੂ. ਕੇ.

“ਭਾਰਤ? ਓ ਭਾਰਤ? ਰੁੱਕ, ਮੈਂ ਆਈ। ਭਾਰਤ?”
ਮੈਂ ਰਿਫਰੈਸ਼ਮੈਂਟ ਬਾਰ ਵੱਲ ਜਾ ਰਿਹਾ ਸੀ ਕਿ ਪਿਛਿਉਂ ਮੈਨੂੰ ਮੇਰਾ ਨਾਮ ਲੈ ਕੇ ਕਿਸੇ ਨੇ ਆਵਾਜ਼ ਮਾਰੀ। ਮੈਂ ਮੁੜ ਕੇ ਦੇਖਿਆ। ਮਿਸ਼ੈਲ ਬਰਾਂਡੇ ਵਿੱਚ ਮੇਰੇ ਵੱਲ ਭੱਜੀ ਆ ਰਹੀ ਸੀ। ਗਰਮ ਲੰਬਾ ਪਾਇਆ ਹੋਇਆ ਓਵਰ ਕੋਟ, ਉਹਦੇ ਦੌੜਦੀ ਹੋਈ ਦੇ ਗਿੱਟੇ ਭੰਨ੍ਹ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਉਸਨੇ ਇੱਕ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਛੋਟਾ ਜਿਹਾ ਬਰੀਫ਼-ਕੇਸ ਚੁੱਕਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ ਤੇ ਦੂਜੇ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਮੋਟਾ ਸਾਰਾ ਫੋਲਡਰ ਫੜ੍ਹ ਕੇ ਛਾਤੀ ਨਾਲ ਲਾਇਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਜਦੋਂ ਉਹ ਮੇਰੇ ਕੋਲ ਪਹੁੰਚੀ ਤਾਂ ਮੈਂ ਹੱਸ ਕੇ ਉਹਨੂੰ ਬੁਲਾਇਆ, “ਹਾਏ ਸ਼ੈਲ, ਕਿਮੇਂ ਐਂ?”

ਉਹ ਜਿਵੇਂ ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਭੱਜ ਕੇ ਆਈ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਇੰਝ ਸਾਹੋ-ਸਾਹ ਹੋਈ ਪਈ ਸੀ। ਕੁੱਝ ਚਿਰ ਤਾਂ ਉਸ ਤੋਂ ਕੋਈ ਜੁਆਬ ਨਾ ਦੇ ਹੋਇਆ। ਉਹ ਫ਼ਾਈਲ ਵਾਲਾ ਹੱਥ ਉਵੇਂ ਹੀ ਛਾਤੀ ਨਾਲ ਲਾਈ ਧੜਕਣਾਂ ਦੇ ਠੀਕ ਹੋ ਜਾਣ ਦਾ ਇੰਤਜ਼ਾਰ ਕਰਦੀ ਰਹੀ। ਸਾਹ ਨਾਲ ਸਾਹ ਰਲੇ ਤੋਂ ਜਦ ਉਹਦੇ ਲਈ ਬੋਲਣਾ ਸੰਭਵ ਹੋਇਆ ਤਾਂ ਉਹ ਬੋਲੀ, “ਮੈਂ ਠੀਕ ਹਾਂ। ਤੂੰ ਆਪਣਾ ਸੁਣਾ? ਈਦ ਦਿਆ ਚੰਦਾ, ਖਾਸੇ ਦਿਨ ਹੋ ਗਏ, ਮਿਲਿਆ ਹੀ ਨਹੀਂ ਤੂੰ ਤਾਂ।”
ਅਸੀਂ ਰਸਮੀ ਜਿਹੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਕਰਨ ਲੱਗ ਗਏ। ਲੰਚ ਵੇਲਾ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਉਹ ਵੀ ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਲਿਫ਼ਟ ਵਿੱਚ ਖੜ੍ਹ ਗਈ। ਵੈਸੇ ਤਾਂ ਮੈਂ ਅੰਦਾਜ਼ਾ ਲਾ ਹੀ ਲਿਆ ਸੀ ਕਿ ਉਸਨੂੰ ਕੋਈ ਜ਼ਰੂਰਤ ਮੇਰੇ ਕੋਲ ਖਿੱਚ ਕੇ ਲਿਆਈ ਹੋਵੇਗੀ। ਪਰ ਉੱਪਰ ਚੜ੍ਹਦੀ ਲਿਫ਼ਟ ਵਿੱਚ ਉਹਨੇ ਦੱਸ ਵੀ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਉਹਨੂੰ ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਕੋਈ ਗਰਜ਼ ਹੈ। ਮਿਸ਼ੈਲ ਜਦੋਂ ਵੀ ਮੈਨੂੰ ਮਿਲਦੀ ਉਹਨੂੰ ਜ਼ਰੂਰ ਕੋਈ ਨਾ ਕੋਈ ਕੰਮ ਹੁੰਦਾ।
ਲਿਫ਼ਟ ਸਾਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਉਤਾਂਹ ਨੂੰ ਉੱਡੀ ਜਾ ਰਹੀ ਸੀ। ਮੈਂ ਮਿਸ਼ੈਲ ਦੇ ਚਿਹਰੇ ਵੱਲ ਤੱਕਿਆ। ਉਹਦੀ ਸੁੰਦਰ ਗਰਦਣ ਵਿੱਚ ਖੂਬਸੂਰਤ ਮੋਤੀਆਂ ਦੀ ਮਾਲਾ ਚਮਕ ਰਹੀ ਸੀ। ਪਿਛਲੀ ਵਾਰ ਜਦੋਂ ਸਾਡੀ ਮੁਲਾਕਾਤ ਹੋਈ ਸੀ ਤਾਂ ਉਹਦੀ ਇਹੀ ਮਾਲਾ ਉਹਦੇ ਗਲੇ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਬਲਕਿ ਜੇਬ ਵਿੱਚ ਸੀ। ਜੋ ਉਸਨੇ ਟੁੱਟ ਜਾਣ ਕਾਰਨ ਲਿਫ਼ਾਫੇ ਵਿੱਚ ਪਾ ਕੇ ਸਾਂਭੀ ਹੋਈ ਸੀ। ਮਿਸ਼ੈਲ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਉਨੀਂਦਰੇ ਨਾਲ ਸੁੱਝ ਕੇ ਲਾਲ ਹੋਈਆਂ ਦੇਖ ਕੇ ਮੈਂ ਕਾਰਨ ਪੁੱਛਿਆ ਸੀ ਤੇ ਫਿੱਸਿਆ ਜਿਹਾ ਹਾਸਾ ਹੱਸਦੀ ਹੋਈ ਨੇ ਉਹਨੇ ਦੱਸਿਆ ਸੀ, “ਰਾਤੀ ਟੁੱਟਗੀ ਨੀਂਦ ਨਾ ਆਈ, ਕਾਲੀ ਗਾਨੀ ਮਿੱਤਰਾਂ ਦੀ।” 
ਉਹਦੇ ਜ਼ਰੂਰਤ ਤੋਂ ਘੱਟ ਦੱਸਣ ’ਤੇ ਹੀ ਮੈਂ ਜ਼ਰੂਰਤ ਤੋਂ ਵੱਧ ਸਮਝ ਗਿਆ ਸੀ। ਗਾਨੀ ਦਾ ਧਾਗਾ ਅਤੇ ਮਣਕੇ ਉਹਦੇ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਮੈਂ ਗੰਢਣ ਲੱਗ ਪਿਆ ਸੀ। ਮੈਂ ਸਾਰੇ ਦੇ ਸਾਰੇ ਮਣਕੇ ਹੀ ਧਾਗੇ ਵਿੱਚ ਪਰੋਣੇ ਚਾਹੇ ਸਨ, ਪਰ ਐਸਾ ਸੰਭਵ ਨਹੀਂ ਸੀ ਹੋ ਸਕਿਆ। ਕਿਉਂਕਿ ਧਾਗਾ ਟੁੱਟਣ ਨਾਲ ਛੋਟਾ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ। ਵੱਧੇ ਹੋਏ ਥੋੜ੍ਹੇ ਜਿਹੇ ਮਣਕਿਆਂ ਨੂੰ ਕੱਢ ਕੇ ਮੈਂ ਧਾਗੇ ਦੇ ਸਿਰੇ ਨੂੰ ਗੱਠ ਦੇ ਦਿੱਤੀ ਸੀ। ਹੁਣ ਮਾਲਾ ਭਾਵੇਂ ਥੋੜ੍ਹੀ ਜਿਹੀ ਛੋਟੀ ਹੋ ਗਈ ਸੀ, ਪਰ ਫੇਰ ਵੀ ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਂਗ ਹੀ ਦੇਖਣ ਨੂੰ ਦਿਲਕਸ਼ ਲੱਗਦੀ ਸੀ ਅਤੇ ਗਲੇ ਵਿੱਚ ਪਹਿਣਯੋਗ ਬਣ ਗਈ ਸੀ।
ਮੈਂ ਤੇ ਮਿਸ਼ੈਲ ਅਸੀਂ ਦੋਨੋਂ ਸੈਂਡਵੈੱਲ ਕਾਲਜ ਵਿੱਚ ਇੱਕੋ ਮਜ਼ਮੂਨ ਯਾਨੀ ਕੰਪਿਊਟਿੰਗ ਪੜ੍ਹਾਉਂਦੇ ਹੁੰਦੇ ਸੀ। ਫਿਰ ਅਸੀਂ ਦੋਨਾਂ ਨੇ ਇੱਕਠਿਆਂ ਅਧਿਆਪਨ ਛੱਡ ਕੇ ਇਸ ਨਵੀਂ ਖੁੱਲ੍ਹੀ ਕੰਪਿਊਟਰ ਕੰਪਨੀ ਵਿੱਚ ਨੌਕਰੀਆਂ ਲੈ ਲਈਆਂ ਸਨ। ਸਾਡਾ ਕੰਮ ਮਸ਼ੀਨਾਂ ਤਿਆਰ ਹੋਣ ਮਗਰੋਂ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਸੁਰੱਖਿਆ ਨਿਰੀਖਣ ਕਰਨਾ, ਕੰਪਿਊਟਰਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਦੀ ਸਥਾਪਣਾ ਕਰਨਾ ਜਾਂ ਤਕਨੀਕੀ ਸਹਾਇਤਾ ਲਾਈਨ ’ਤੇ ਫੋਨ ਸੁਣਨਾ ਹੈ। ਤਕਨੀਕੀ ਸਹਾਇਤਾ ਲਾਈਨ ਕੰਪਨੀ ਵੱਲੋਂ ਗਾਹਕਾਂ ਦੀ ਸਹੁਲਿਅਤ ਲਈ ਸਥਾਪਤ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸਾਡੀ ਕੰਪਨੀ ਦੇ ਕੰਪਿਊਟਰ ਖਰੀਦੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਜੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਮਸ਼ੀਨਾਂ ਵਰਤਦੇ ਸਮੇਂ ਕੋਈ ਸਮੱਸਿਆ ਪੇਸ਼ ਆਵੇ ਤਾਂ ਉਹ ਸਮਾਧਾਨ ਪੁੱਛਣ ਵਾਸਤੇ ਸਾਨੂੰ ਫੋਨ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਮਿਸੈਲ ਤਾਂ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਫੋਨ ਉੱਤੇ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਪਰ ਮੇਰੀ ਡਿਊਟੀ ਬਦਲਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਕਦੇ ਕਦੇ ਤਾਂ ਮੈਨੂੰ ਅਸੈਮਬਲੀ ਏਰੀਏ ਵਿੱਚ ਵੀ ਜਾਣਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਕਿ ਦੂਜੀ ਮੰਜਿਲ ’ਤੇ ਹੈ। ਪਿਛਲੇ ਕੁੱਝ ਰੋਜ਼ ਤੋਂ ਮੈਂ ਆਡਰ ਪੂਰੇ ਕਰਨ ਲਈ ਅਸੈਮਬਲੀ ਏਰੀਏ ਵਿੱਚ ਹੀ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਸਾਡੀ ਕਾਫ਼ੀ ਚਿਰ ਤੋਂ ਮੁਲਾਕਾਤ ਨਹੀਂ ਸੀ ਹੋ ਸਕੀ।
ਪੰਜਵੇਂ ਮਾਹਲੇ ਪੁਰ ਐੱਲਵੇਇਟਰ ਵਿੱਚੋਂ ਨਿਕਲਦਿਆਂ ਹੀ ਸਾਹਮਣੇ ਕੰਟੀਨ ਹੈ। ਅਸੀਂ ਮਿਲਕ-ਸ਼ੇਕ ਨਾਲ ਸੈਂਡਵਿਚ ਲਏ ਤੇ ਖ਼ਾਲੀ ਮੇਜ਼ ਦੇਖ ਕੇ ਬੈਠ ਗਏ।
ਮਿਲਕ-ਸ਼ੇਕ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਘੁੱਟ ਭਰਨ ਪਿਛੋਂ ਮੈਂ ਸਟਰੋ(ਪੀਣ ਨਲੀ) ਨੂੰ ਬੁੱਲ੍ਹਾਂ ਚੋਂ ਛੱਡਦਿਆਂ ਮਿਸ਼ੈਲ ਨੂੰ ਪੁੱਛਿਆ, “ਹਾਂ ਦੱਸ ਮੈਂ ਤੇਰੀ ਕੀ ਸੇਵਾ ਕਰ ਸਕਦਾਂ?”
“ਯਾਰ, ਗੱਲ ਇੰਝ ਹੈ ਕਿ ਮੈਂ ਇੱਕ ਲੇਖ ਲਿਖਣਾ ਚਾਹੁੰਦੀ ਹਾਂ - ਤੇਰੇ ਮੁਲਖ ਇੰਡੀਆ ਬਾਰੇ।”
“ਵਾਹ ਬਈ, ਬਹੁਤ ਚੰਗੀ ਗੱਲ ਏ। ਜੰਮ-ਜੰਮ ਲਿਖ। ਮੈਂ ਕਿਵੇਂ ਤੇਰੀ ਮਦਦ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹਾਂ?”
“ਤੈਨੂੰ ਤਾਂ ਪਤੈ ਮੈਂ ਕਦੇ ਇੰਡੀਆ ਨਹੀਂ ਗਈ। ਵੈਸੇ ਮੈਂ ਕਿਤਾਬਾਂ, ਫਿਲਮਾਂ ਅਤੇ ਇੰਨਟਰਨੈੱਟ ਜ਼ਰੀਏ ਕਾਫ਼ੀ ਅਧਿਐਨ ਕਰਿਆ ਹੈ। ਬਾਹਵਾ ਸਾਰੀ ਸਮੱਗਰੀ ਇਕੱਠੀ ਵੀ ਕਰ ਲਈ ਹੈ। ਮੈਨੂੰ ਕੁੱਝ ਵਧੇਰੇ ਜਾਣਕਾਰੀ ਚਾਹੀਦੀ ਸੀ ਤੇ ਮੇਰੀ ਨਿਗਾਹ ਵਿੱਚ ਤੇਰੇ ਨਾਲੋਂ ਜ਼ਹੀਨ ਕੋਈ ਹੋਰ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਤੈਨੂੰ ਤਕੱਲਫ ਦੇ ਰਹੀ ਹਾਂ।”
“ਇੱਜ਼ਤ ਅਫਜ਼ਾਈ ਲਈ ਸ਼ੁਕਰੀਆ। ਖੇਚਲ ਵਾਲੀ ਕੋਈ ਗੱਲ ਨਹੀਂ। ਤੇਰੇ ਲਈ ਤਾਂ ਜਾਨ ਵੀ ਹਾਜ਼ਰ ਹੈ, ਹੁਕਮ ਕਰ?” ਮੈਂ ਹੱਸਦਿਆਂ ਹੋਇਆਂ ਦੰਦ ਮੀਚ ਕੇ ਉਹਦੀ ਗੱਲ੍ਹ ਤੋਂ ਮਾਸ ਦੀ ਚੂੰਢੀ ਭਰ ਕੇ ਛੱਡੀ।
“ਤੂੰ ਨਹੀਂ ਸੁਧਰਨਾ! ਛੱਡ ਦੇ ਇਹ ਕੰਮ। ਬੰਦਾ ਬਣ ਜਾਹ, ਹੁਣ ਤੂੰ ਵਿਆਹਿਆ ਗਿਐਂ।” ਮਿਸ਼ੈਲ ਨੇ ਮੇਰੇ ਹਲਕੀ ਜਿਹੀ ਥਪਕੀ ਮਾਰੀ।
ਮਿਸ਼ੈਲ ਨੇ ਆਪਣੇ ਹੱਥ ਵਾਲੀ ਉਹ ਫ਼ਾਈਲ ਖੋਲ੍ਹ ਕੇ ਮੇਰੇ ਮੂਹਰੇ ਰੱਖਦਿਆਂ ਕਿਹਾ, “ਆਹ ਦੇਖ, ਤੁਹਾਡੇ ਦੇਸ਼ ਦੀਆਂ ਕੁੱਝ ਮਕਬੂਲ ਹਸਤੀਆਂ ਦੀਆਂ ਮੈਂ ਤਸਵੀਰਾਂ ਇਕੱਤਰ ਕੀਤੀਆਂ ਹਨ। ਮੈਨੂੰ ਇਹਨਾਂ ਦੇ ਜੀਵਨ ਬਾਰੇ ਸੰਖੇਪ ਜਿਹਾ ਚਾਨਣਾ ਪਾ ਦੇਵੇਂ ਤਾਂ ਮੈਂ ਤੇਰੀ ਆਭਾਰੀ ਰਹਾਂਗੀ।”
ਮੈਂ ਫ਼ਾਈਲ ਆਪਣੇ ਹੱਥਾਂ ਵਿੱਚ ਲੈ ਕੇ ਖੁੱਲ੍ਹੇ ਹੋਏ ਪਹਿਲੇ ਪੰਨੇ ’ਤੇ ਘੋਖਵੀਂ ਨਜ਼ਰ ਮਾਰੀ। ਉਸ ਪੰਨੇ ਉੱਤੇ ਗੁਰੂਦੇਵ ਟੈਗੋਰ ਜੀ (1861-1941) ਦੀ ਫੋਟੋ ਲੱਗੀ ਹੋਈ ਸੀ। ਟੈਗੋਰ ਬਾਰੇ ਜਾਣਕਾਰੀ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਉਹ ਫੋਟੋ ਦੇਖ ਕੇ ਮੈਨੂੰ ਖੁਸ਼ੀ ਹੋਈ। ਕਿਉਂਕਿ ਡਰ ਨਿਕਲ ਗਿਆ ਸੀ ਕਿ ਜੇਕਰ ਮੈਂ ਉਹਨੂੰ ਕੁੱਝ ਦੱਸ ਨਾ ਸਕਿਆ ਤਾਂ ਬੇਇਜ਼ਤੀ ਹੋ ਜਾਵੇਗੀ।
“ਇਹ ਬਹੁਤ ਮਹਾਨ ਕਵੀ ਹੋਇਐ, ਰਵਿੰਦਰ ਨਾਥ ਟੈਗੋਰ। ਇਹਨੇ ਸਾਡੇ ਦੇਸ਼ ਦਾ ਰਾਸ਼ਟਰੀਗਾਣ ਜਨ ਗਨ ਮਨ ਲਿਖਿਆ ਸੀ।”
“ਇਹ ਬੰਗਾਲੀ ਸੀ ਨਾ?” ਮਿਸ਼ੈਲ ਨੇ ਆਪਣੀਆਂ ਅੱਖੀਆਂ ਦੇ ਖੁਦ-ਬ-ਖੁਦ ਝਪਕਣ ਵਾਲੇ ਕੁਦਰਤੀ ਕਾਰਜ ਵਿੱਚ ਭੰਗਣਾ ਪਾ ਕੇ ਪ੍ਰਸ਼ਨਵਾਚਕ ਨਜ਼ਰਾਂ ਨਾਲ ਮੇਰੀ ਤਰਫ ਦੇਖਿਆ।
“ਨਹੀਂ! ਨਹੀਂ!! ਨਹੀਂ!!! ਬੰਗਾਲੀ ਨਹੀਂ, ਇਹ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨੀ ਸੀ, ਹਿੰਦੁਸਤਾਨੀ। ਸਿਰਫ਼ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨੀ! ਸਮਝੀ?” ਮੈਂ ਉਹਨੂੰ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤਾੜਨਾ ਕੀਤੀ। ਭਾਵੇਂ ਉਹਨੇ ਤਾਂ ਸਹਿਜ-ਸੁਭਾਅ ਹੀ ਕਿਹਾ ਸੀ। ਪਰ ਮੈਨੂੰ ਗੁੱਸਾ ਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਮੈਂ ਚਿੱਤ ਵਿੱਚ ਸੋਚਿਆ ਕਿ ਪਾੜੋ ਤੇ ਰਾਜ ਕਰੋ ਦੀ ਨੀਤੀ ਤਾਂ ਇਹਨਾਂ ਗੋਰਿਆਂ ਦੇ ਖੂਨ ਵਿੱਚ ਹੀ ਹੈ। ਇਹਨਾਂ ਫਰੰਗੀਆਂ ਦੀ ਇਸੇ ਕੁਟਲ ਨੀਤੀ ਕਾਰਨ ਅੱਜ ਮੇਰਾ ਦੇਸ਼ ਦੋ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡਿਆ ਪਿਆ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਹਨਾਂ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਫੁੱਟ ਪਾ ਕੇ ਸਾਰੀ ਦੁਨੀਆਂ ’ਤੇ ਰਾਜ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਪਰ ਅੱਜ ਸਾਰਾ ਸੰਸਾਰ ਜਾਗਰਿਤ ਹੋ ਚੁੱਕਿਆ ਹੈ। ਹੁਣ ਇਹ ਸਾਡੇ ਦੇਸ਼ ਦਾ ਹੋਰ ਕੋਈ ਟੁੱਕੜਾ ਨਹੀਂ ਨਖੇੜ ਸਕਦੇ। ਇਸੇ ਕਰਕੇ ਮੈਂ ਮਿਸ਼ੈਲ ਦੀ ਚਲਾਕੀ ਸਮਝਦਿਆਂ ਆਪਣੀ ਸਮਝਦਾਰੀ ਵਰਤਦਿਆਂ ਉਹਨੂੰ ਚੁੱਪ ਕਰਾ ਦਿੱਤਾ।
“ਆਪਣੀ ਸਰਵਉਤਮ ਰਚਨਾ ਗੀਤਾਜਲੀ ਲਈ ਸਾਹਿਤ ਦਾ ਨੋਬਲ ਪੁਰਸਕਾਰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਇਹ ਪਹਿਲੇ ਭਾਰਤੀ ਹੋਏ ਹਨ।”
“ਅੱਛਾ?”
ਮਿਸ਼ੈਲ ਨੇ ਉਹ ਵਰਕਾ ਪਰਤਾ ਕੇ ਮੈਨੂੰ ਅਗਲੀ ਮੂਰਤ ਦਿਖਾਈ, ਜੋ ਤਬਲਾਬਾਧਕ ਜਾਕਿਰ ਹੁਸੈਨ ਦੀ ਸੀ। ਮੈਂ ਆਪਣੀ ਧੌਣ ਉੱਚੀ ਚੁੱਕੀ।
“ਇਹ ਮੇਰੇ ਭਾਰਤ ਦਾ ਮਸ਼ਹੂਰ ਤਬਲਚੀ ਜਾਕਿਰ ਹੂਸੈਨ ਹੈ। ਇਹ ਤਬਲੇ ਦੇ ਧਾਮੇ ’ਤੇ ਉਂਗਲਾਂ ਨਾਲ ਐਨੀ ਗਜ਼ਬ ਦੀ ਥਾਪ ਮਾਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹਦਾ ਤਬਲਾ ਸੁਣਦਾ ਸੁਣਦਾ ਮਗਨ ਹੋਇਆ ਬੰਦਾ ਆਪਣੀ ਸੁੱਧ-ਬੁੱਧ ਭੁੱਲ ਕੇ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਹੀ ਦੁਨੀਆਂ ਵਿੱਚ ਗੁਆਚ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।”
“ਸੱਚੀਂ?” ਮਿਸ਼ੈਲ ਨੂੰ ਹੈਰਾਨੀ ਹੋਈ।
“ਪ੍ਰਮਾਤਮਾ ਦੀ ਸਹੁੰ ਲੱਗੇ। ਦਿੱਲੀ ਦੂਰਦਰਸ਼ਨ ਨੇ ਇਹਦੇ ਜੀਵਨ ਉੱਤੇ ਅਧਾਰਤ ਡਾਕੂਮੈਂਟਰੀ ਬਣਾਈ ਸੀ। ਮੇਰੇ ਕੋਲ ਵਿਡਿਓ-ਰੀਲ ਉੱਪਰ ਭਰ ਕੇ ਮਹਿਫ਼ੂਜ ਰੱਖੀ ਹੋਈ ਹੈ। ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਦਿਖਾਊਂ।”
ਮੈਂ ਅਗਲਾ ਸਫ਼ਾ ਉਲੱਧਦਿਆਂ ਗਰਜ (ਗੱਦਾ) ਚੁੱਕੀ ਖੜ੍ਹੇ ਧਰਮੂਚੱਕੀਏ ਮੱਲ ਦੀ ਫੋਟੋ ਸੀ। ਮੈਂ ਆਪਣਾ ਸਿਰ ਹੋਰ ਉਤਾਂਹ ਕਰਿਆ, “ਇਸ ਛੇ ਫੁੱਟ ਇੱਕ ਇੰਚ ਦੇ ਪਹਿਲਵਾਨ ਨੂੰ ਦਾਰਾ ਸਿੰਘ ਰੰਧਾਵਾ ਕਹਿੰਦੇ ਨੇ। ਉਂਝ ਅਸਲੀ ਨਾਮ ਤਾਂ ਇਹਦਾ ਦਿਦਾਰ ਸਿੰਘ ਹੈ। ਇਹਨੇ ਹੀ ਘੋਲਾਂ ਵਿੱਚ ਡੈੱਡਲਾਕ ਦਾ ਦਾਅ ਇਜ਼ਾਦ ਕਰਿਆ ਸੀ। ਸਾਡਾ ਪੰਜਾਬੀ ਭਰਾ ਹੀ ਏ।”
“ਅਜੇ ਵੀ ਘੁਲਦਾ ਕਿ ਰਿਟਾਇਰ ਹੋ ਗਿਆ?”
“ਨਹੀਂ ਹੁਣ ਤਾਂ ਬੁੜ੍ਹਾ ਹੋ ਗਿਐ। ਏਸ ਵੇਲੇ ਤਾਂ ਸੱਤਰ ਸਾਲ ਦੇ ਕਰੀਬ ਹੋਊ ਉਮਰ, ਉਨੀ ਨੰਵਬਰ 1928 ਦਾ ਜਨਮ ਹੈ ਇਹਦਾ। 1954 ਵਿੱਚ ਇਹ ਰੁਸਤਮ-ਏ-ਹਿੰਦ ਬਣਿਆ ਸੀ ਤੇ 29 ਮਈ 1968 ’ਚ ਇਹਨੇ ਬੰਬਈ ਦੇ ਬਲਵਭਾਈ ਪਟੇਲ ਸਟੇਡੀਅਮ ਵਿੱਚ ਲੂ ਥੈਜ਼ ਨੂੰ ਢਾਹ ਕੇ ਰੁਸਤਮ-ਏ-ਜਮਾਂ (ਵਿਸ਼ਵ ਚੈਂਪੀਅਨ) ਦਾ ਖਿਤਾਬ ਜਿੱਤਿਆ ਸੀ। 5 ਜੂਨ 1983 ਵਿੱਚ ਦਿੱਲੀ ਵਿਖੇ ਇੰਦਰਾਪ੍ਰਸਥਾ ਸਟੇਡੀਅਮ ’ਚ ਅੰਤਿਮ ਕੁਸ਼ਤੀ ਲੜ੍ਹਨ ਉਪਰੰਤ ਦਾਰੇ ਨੇ ਕੁਸ਼ਤੀਆਂ ਤੋਂ ਸਨਿਆਸ ਲੈ ਲਿਆ ਸੀ। ਅਦਾਕਾਰੀ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਵੀ ਦਾਰਾ ਸਿੰਘ ਪਿੱਛੇ ਨਹੀਂ ਰਿਹਾ। ਬੇਅੰਤ ਫਿਲਮਾਂ ਅਤੇ ਡਰਾਮਿਆਂ ਵਿੱਚ ਅਭਿਨੇ ਦੇ ਜ਼ੌਹਰ ਦਿਖਾ ਚੁੱਕਾ ਹੈ। ਇਹਨੇ ਆਪਣੀ ਆਤਮਕਥਾ ਵੀ ਲਿਖੀ ਸੀ। ਮੈਂ ਉਹਦਾ ਤੈਨੂੰ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਵਿੱਚ ਅਨੁਵਾਦ ਕਰਕੇ ਦੇ ਦੇਊਂ।”
“ਪਲੀਜ਼? ਇਹ ਤਾਂ ਤੇਰਾ ਬਹੁਤ ਵੱਡਾ ਅਹਿਸਾਨ ਹੋਊ ਮੇਰੇ ਉੱਤੇ।”
ਜਿਸ ਅਦਾ ਨਾਲ ਮਿਸ਼ੈਲ ਨੇ ਇਹ ਵਾਕ ਕਿਹਾ ਸੀ, ਉਸ ਅਦਾ ਨਾਲ ਤਾਂ ਦੁਨੀਆਂ ਦੀ ਕੋਈ ਵੀ ਔਰਤ ਕਿਸੇ ਵੀ ਮਰਦ ਤੋਂ ਕੁੱਝ ਵੀ ਕਰਾ ਸਕਦੀ ਹੈ।
ਅਗਲਾ ਸਫ਼ਾ ਖੋਲ੍ਹਦਿਆਂ ਹੀ ਅਦਾਕਾਰ ਤੇ ਨਰਤਕ, ਪ੍ਰਭੂ ਦੇਵੇ ਦਾ ਚਿੱਤਰ ਮੇਰੇ ਸਨਮੁੱਖ ਸੀ। ਮੈਂ ਮਿਸ਼ੈਲ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਬੈਠਾ ਹੋਇਆ ਵੀ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਉਸ ਨਾਲੋਂ ਉੱਚੀ ਜਗ੍ਹਾ ਬੈਠਾ ਮਹਿਸੂਸ ਕੀਤਾ, “ਇਹ ਬਹੁਤ ਉਮਦਾ ਨਚਾਰ ਹੈ, ਪ੍ਰਭੂ ਦੇਵਾ। ਪਤਾ ਹੈ, ਦੇਵਾ ਨੱਚਦਾ ਹੋਇਆ ਆਪਣੇ ਅੰਗਾਂ ਨੂੰ ਰਬੜ ਵਾਂਗੂੰ ਮਰੋੜ ਤਰੋੜ ਲੈਂਦਾ ਹੈ? ਇਸੇ ਲਈ ਅਸੀਂ ਮਾਣ ਨਾਲ ਇਹਨੂੰ “੍ਰੂਭਭਓ੍ਰ ਧੌਲ਼ਲ਼ ੌਢ ੀਂਧੀਅ” ਵੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਾਂ।”
“ਕੀ ਇਹ ਉਹੀ ਪ੍ਰਭੂ ਦੇਵਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਮੁੰਬਈ ਦੇ ਸ਼ੋਅ ਦੌਰਾਨ ਨੱਚਦਾ ਦੇਖ ਕੇ ਮਾਇਕਲ ਜੈਕਸਨ ਵੀ ਮੰਨ ਗਿਆ ਸੀ?”
“ਹਾਂ ਆਂ… ਆਂ…ਆਂ, ਤੂੰ ਠੀਕ ਬੁੱਝਿਐ। ਇਹ ਉਹੀ ਹੈ।” ਫਖਰ ਨਾਲ ਮੇਰੀ ਛਾਤੀ ਕਈ ਗਜ਼ ਚੌੜੀ ਹੋ ਗਈ।
ਉਸ ਤੋਂ ਬਆਦ ਵਾਲਾ ਸਫ਼ਾ ਕੱਢ ਕੇ ਦਿਖਾਉਂਦਿਆਂ ਹੋਇਆਂ ਮਿਸ਼ੈਲ ਨੇ ਤਸਵੀਰ ਮੁਤੱਲਕ ਜਾਨਣਾ ਚਾਹਿਆ ਤਾਂ ਮੈਂ ਦੱਸਿਆ, “ਵਾਹ, ਡਾਂ ਕਿਰਨ ਬੇਦੀ। ਭਾਰਤੀ ਜੇਲ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪਲੇਠੀ ਮਹਿਲਾ ਇੰਸਪੈਕਟਰ ਜਨਰਲ। ਪਰਮੇਸ਼ ਨੇ 1995 ਵਿੱਚ “ੀ ਦੳਰੲ!” ਦੇ ਸਿਰਲੇਖ ਹੇਠ ਇਹਦੀ ਬਾਇਉਗਰਾਫ਼ੀ (ਜੀਵਨਕਥਾ) ਲਿਖੀ ਸੀ। ਅੱਜ-ਕੱਲ੍ਹ ਇਹ ਖੁਦ ਵੀ ਯਖਦ ‘ੀਟ’ਸ ੳਲਾੳੇਸ ਪੋਸਸਬਿਲੲ’ ਨਾਮੀ ਕਿਤਾਬ ਲਿਖ ਰਹੀ ਹੈ।” 
“ਕਿਰਨ ਦੇ ਬਹੁਤ ਕਿੱਸੇ ਪੜ੍ਹੇ-ਸੁਣੇ ਨੇ। ਸੁਣਿਆ ਹੈ, ਬੜੀ ਦਲੇਰ ਔਰਤ ਹੈ?”
“ਇਸ ਵਿੱਚ ਕਿਹੜੀ ਸ਼ੱਕ ਹੈ? ਉਹ ਕਿਤਾਬ, ਲੈ ਜੀਂ ਮੈਥੋਂ, ਪੜ੍ਹ ਲੀਂ। ਤੂੰ ਖੁਦ ਜਾਣ ਜਾਏਂਗੀ। - ਦੇਖ ਲਾ ਫੇਰ। ਤੂੰ ਆਪ ਹੀ ਅੰਦਾਜ਼ਾ ਲਗਾ ਲੈ ਕਿ ਜਿਸ ਮੁਲਕ ਦੀਆਂ ਜਨਾਨੀਆਂ ਦਲੇਰ ਹੋਣ, ਉਥੋਂ ਦੇ ਬੰਦੇ ਕੀ ਹੋਣਗੇ?” 
ਮੈਂ ਤਾਂ ਮਿਸ਼ੈਲ ਉੱਤੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਪਾਉਣ ਲਈ ਕਿਹਾ ਸੀ। ਪਰ ਉਹਨੂੰ ਮੇਰਾ ਸੈਕਸਿਸਟ(ਲਿੰਗਵਾਦੀ) ਵਿਚਾਰ ਸੁਣ ਕੇ ਬੁਰਾ ਲੱਗਿਆ। ਮੈਂ ਇਹ ਗੱਲ ਫੌਰਨ ਤਾੜ ਗਿਆ ’ਤੇ ਉਹਦਾ ਧਿਆਨ ਉਲਝਾਉਣ ਲਈ ਬੋਲ ਪਿਆ। 9 ਜੂਨ 1949 ਨੂੰ ਡਾ: ਕਿਰਨ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵਿਖੇ ਜਨਮੀ ਸੀ।
“ਅੰਮ੍ਰਿਟ-ਸਾਰ।” ਮਿਸ਼ੈਲ ਨੇ ਓਪਰੀ ਭਾਸ਼ਾ ਦਾ ਸ਼ਬਦ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਬੜੀ ਔਖੀ ਜਿਹੀ ਹੋ ਕੇ ਉਚਾਰਿਆ।
“ਹਾਂ ਬਈ, ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ। ਇੱਕ ਸ਼ਹਿਰ ਦਾ ਨਾਂ ਹੈ।”
“ਮੈਂ ਪਹਿਲਾਂ ਸੁਣਿਆ ਹੈ ਕਿਤੇ? ਕਿੱਥੇ ਸੁਣਿਐ?” ਉਹ ਮੱਥੇ ਉੱਤੇ ਹੱਥ ਰੱਖ ਕੇ ਸੋਚਣ ਲੱਗ ਗਈ।
“ਅਵੱਸ਼ਯ ਸੁਣਿਆ ਹੋਵੇਗਾ। ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਇੱਕ ਪਵਿੱਤਰ ਨਗਰ ਹੈ ਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਖਾਸੀਅਤ ਤਾਂ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਇੱਥੇ ਸਵਰਨ ਮੰਦਰ ਹੈ।”
“ਆਹੋ ਗੋਲਡਨ ਟੈੱਮਪਲ ਬਾਰੇ ਹੀ ਪੜ੍ਹਿਆ ਸੀ। ਤਾਂ ਹੀ-ਤਾਂ ਹੀ, ਮੈਂ ਵੀ ਕਹਾਂ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਸ਼ਬਦ ਤੋਂ ਤਾਂ ਮੈਂ ਵਾਕਫ਼ ਹਾਂ। ਤੂੰ ਗਿਐਂ ਕਦੇ ਉੱਥੇ?”
“ਹਾਂ ਤਿੰਨ ਚਾਰ ਵਾਰ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਨ ਦਾ ਸੁਭਾਗ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੈ। ਉੱਥੇ ਜਾ ਕੇ ਇੱਕ ਅਜ਼ੀਬ ਜਿਹੀ ਆਤਮਿਕ ਸ਼ਾਂਤੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ।”
“ਹੈਂ? ਕੀ ਉਹ ਇਮਰਾਤ ਸੋਨੇ ਦੀ ਬਣੀ ਹੈ ਜਾਂ ਉਈਂ ਕਹਿੰਦੇ ਨੇ? ਮੇਰਾ ਮਤਲਬ ਸਾਰਾ ਅਸਲੀ ਸੋਨੇ ਦਾ ਬਣਿਆ ਹੈ?”
“ਹਾਂ, ਹੋਰ ਕਿਤੇ ਨਕਲੀ। ਐਵੇਂ ਥੋੜ੍ਹੈ, ਸੱਚੀਂ-ਮੁੱਚੀਂ ਦਾ ਸੋਨਾ ਲੱਗਿਐ।”
“ਬਹੁਤ ਸੁੰਦਰ ਹੋਊ ਫੇਰ ਤਾਂ? - ਕਾਸ਼! ਮੈਂ ਦੇਖ ਸਕਦੀ।” ਮਿਸ਼ੈਲ ਇੱਕਦਮ ਨਿਰਾਸ਼ ਤੇ ਉਦਾਸ ਜਿਹੀ ਹੋ ਗਈ। ਜਿਵੇਂ ਉਹ ਕਿਸੇ ਅਜ਼ੀਮ ਖੁਸ਼ੀ ਤੋਂ ਵਾਂਝੀ ਰਹਿ ਗਈ ਹੋਵੇ।
“ਕਿਉਂ? ਜਾ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਸਕਦੀ? ਕਿਰਾਇਆ ਹੀ ਲਗਣੈ, ਲਗਾ ਕੇ ਜਦੋਂ ਮਰਜੀ ਜਾ ਆਇਆ। ਤੇਰੀ ਤਾਂ ਦੋ ਹਫਤਿਆਂ ਦੀ ਤਨਖਾਹ ਨਾਲ ਹੀ ਸਰ ਜਾਣਾ ਹੈ।”
“ਮੈਂ ਜਾ ਸਕਦੀ ਆਂ ਉੱਥੇ? ਮੇਰੇ ਕਹਿਣ ਦਾ ਭਾਵ ਮੇਰੇ ਜਾਣ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਧਾਰਮਿਕ ਅੜਚਨ ਤਾਂ ਨਹੀਂ।” ਮਿਸ਼ੈਲ ਦੇ ਮੰਨ ਵਿੱਚੋਂ ਸ਼ੰਕੇ ਉੱਭਰ ਕੇ ਬਾਹਰ ਆਉਣ ਲੱਗੇ।
“ਨਾਂਹ ਨਾ, ਇਹੋ ਜਿਹਾ ਸੁਆਲ ਹੀ ਪੈਦਾ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ।”
“ਪਰ ਜਦੋਂ ਮਹਾਰਾਣੀ ਇਲਿਜ਼ਬਥ ਭਾਰਤ ਗਈ ਸੀ ਤਾਂ ਉਹਨੂੰ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨਾਂ ਲਈ ਜਾਣ ਤੋਂ ਰੋਕਿਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਉਸ ਦੇ ਰਾਹ ਵਿੱਚ ਅੜਚਣਾਂ ਖੜ੍ਹੀਆਂ ਕਰੀਆਂ ਗਈਆਂ ਸਨ। ਬੜ੍ਹਾ ਹੁਲੱੜ ਪਿਆ ਸੀ।” 
“ਉਹ ਤਾਂ ਕੁੱਝ ਨ੍ਹੀਂ ਐਵੇਂ ਹੀ ਪ੍ਰੈਸ ਵਾਲਿਆਂ ਨੇ ਵਧਾ-ਚੜ੍ਹਾ ਕੇ ਲਿਖ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਉਹ ਤਾਂ ਦੂਜੇ ਮੁਲਖ ਸਾਡੇ ਦੇਸ਼ ਨੂੰ ਬਦਨਾਮ ਕਰਨ ਲਈ ਸਿਆਸਤੀ ਚਾਲਾਂ ਚੱਲਦੇ ਨੇ। ਮੇਰੇ ਵਤਨ ਦੇ ਭੋਲੇ-ਭਾਲੇ ਲੋਕ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਮਗਰ ਲੱਗ ਜਾਂਦੇ ਨੇ। ਚੱਲ ਛੱਡ ਤੈਂ ਇਹਨਾਂ ਫਜ਼ੂਲ ਗੱਲਾਂ ਤੋਂ ਕੀ ਲੈਣੈ?” ਮੈਂ ਉਹਦੀ ਗੱਲ ਨੂੰ ਲਾਪਰਵਾਹੀ ਨਾਲ ਲਿਆ।
“ਨਹੀਂ ਮੈਂ ਸੈਟਾਲਾਈਟ ਵਰਲਡ ਨਿਊਜ਼(ਉਪਗ੍ਰਹਿ ਵਿਸ਼ਵ ਖਬਰਨਾਮਾ) ਵਿੱਚ ਟੈਲੀ ’ਤੇ ਆਪਣੇ ਅੱਖੀਂ ਦੇਖਿਆ ਸੀ ਲੋਕ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਨੂੰ ਜਲੂਸ ਦੀ ਸ਼ਕਲ ਵਿੱਚ ਜਾ ਕੇ ਘਿਰਾਓ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਲੋਕ ਸ਼ੋਰਗੁੱਲ ਮਚਾਉਂਦੇ ਹੋਏ ਨਾਹਰੇ ਲਗਾ ਰਹੇ ਸਨ ਕਿ ਮਲਕਾ ਨਹੀਂ ਇੱਥੇ ਆ ਸਕਦੀ ਵਗੇਰਾ ਵਗੇਰਾ।” ਉਹ ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਜ਼ਿੱਦ ਪਈ। 
“ਨਾਂਹ, ਇਹੋ ਜਿਹੀ ਘਾਣੀ ਈ ਕੋਈ ਨ੍ਹੀਂ। ਜੋ ਮਲਕਾ ਨਾਲ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਉਹ ਇੱਕ ਰਾਜਨੀਤਕ ਚਾਲ ਸੀ। ਮੈਂ ਆਪ ਨਾਲ ਚੱਲੂੰ ਤੇਰੇ, ਤੂੰ ਜਦੋਂ ਕਹੇਂ ਤੈਨੂੰ ਜ਼ਿਆਰਤ ਕਰਵਾ ਲਿਆਉਂਦਾ ਹਾਂ। ਇਹਦੇ ਵਿੱਚ ਕਿਹੜੀ ਗੱਲ ਹੈ? ਤੂੰ ਜਾ ਕੇ ਦੇਖੀਂ ਸ਼੍ਰੀ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਚਾਰ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਚਾਰ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਹਨ, ਜੋ ਕਿ ਇਸ ਗੱਲ ਦੇ ਸੂਚਕ ਹਨ ਕਿ ਸਭ ਧਰਮਾਂ, ਰੰਗਾਂ, ਨਸਲਾਂ ਦੇ ਬੰਦੇ ਉਥੇ ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਭੇਦ-ਭਾਵ ਦੇ ਆ ਜਾ ਸਕਦੇ ਹਨ।”
“ਅੱਛਾ! ਕਿੰਨੀ ਚੰਗੀ ਗੱਲ ਹੈ।”
ਮੇਰੇ ਵਿਚਾਰ ਸਰਵਣ ਕਰਕੇ ਉਹਦਾ ਮਨ ਤੀਰਥ ਯਾਤਰਾ ਦੀ ਇੱਛਾ ਅਤੇ ਸ਼ਰਧਾ ਨਾਲ ਭਰ ਗਿਆ।
ਮੈਂ ਐਲਬੰਮ ਦੇ ਪੰਨੇ ਦਰ ਪੰਨੇ ਪਲਟਦਾ ਉਹਨੂੰ ਜਾਣਕਾਰੀ ਦਿੰਦਾ ਗਿਆ। ਇਹ ਭਾਰਤੀ ਇਹ ਹਿੰਦੁਸਾਤਨੀ…ਇਹ ਇੰਡੀਅਨ…।
ਮੇਰਾ ਸਿਰ ਮਾਣ ਨਾਲ ਉੱਚਾ… ਉੱਚਾ… ਹੋਰ ਬੁਲੰਦ ਹੁੰਦਾ ਗਿਆ।
ਸਾਰੀਆਂ ਤਸਵੀਰਾਂ ਮੁੱਕਣ ਪਿੱਛੋਂ ਮੈਂ ਉਹਨੂੰ ਫ਼ਾਈਲ ਬੰਦ ਕਰਕੇ ਦੇ ਦਿੱਤੀ। ਉਹਨੇ ਫ਼ਾਈਲ ਸਾਂਭ ਕੇ ਭੁਜਿਉਂ ਬਰੀਫ਼-ਕੇਸ ਚੁੱਕ ਕੇ ਮੇਜ਼ ਉੱਪਰ ਰੱਖਿਆ ਅਤੇ ਕੁਫ਼ਲ ਖੋਲ੍ਹ ਕੇ ਪਿਛਲੇ ਹਫਤੇ ਦਾ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਅਖਬਾਰ ਕੱਢ ਕੇ ਮੇਰੇ ਮੂਹਰੇ ਰੱਖ ਦਿੱਤਾ, “ਤੈਨੂੰ ਪਤਾ ਹੈ ਮਨੀਸ਼ ਪਟੇਲ ਕੌਣ ਐ?”
“ਨਹੀਂ, ਕਿਉਂ ਤੂੰ ਵਿਆਹ ਕਰਵਾਉਣ ਲੱਗੀ ਏਂ ਉਹਦੇ ਨਾਲ?” ਮੈਂ ਮਖੌਲ ਕੀਤਾ।
“ਨਹੀਂ, ਆਹ ਅਖਬਾਰ ਦੇਖ। ਇਸ ਏਸ਼ੀਅਨ ਬੰਦੇ ਨੇ ਅਲੜ ਸਕੂਲ ਵਿਦਆਰਥਣ ਦਾ ਰੇਪ ਕੀਤਾ ਸੀ।”
ਮੈਂ ਅਖਬਾਰ ਚੁੱਕ ਕੇ ਮਨੀਸ਼ ਪਟੇਲ ਦੀ ਫੋਟੋ ਦੇਖੀ।
“ਉਹ ਹਾਂ, ਯਾਦ ਆਇਆ। ਮੈਂ ਵੀ ਪੜ੍ਹਿਆ ਸੀ ਇਹਦੇ ਬਾਰੇ। ਮੈਂ ਉਸ ਕੇਸ ਬਾਰੇ ਜਾਣਦਾ ਸੀ। ਕਿਸੇ ਗੁਜਰਾਤੀ ਬੰਦੇ ਨੇ ਨਾਬਾਲਗ ਕੁੜੀ ਨਾਲ ਜਬਰ-ਜਿਨਾਹ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ ਤੇ ਮੀਡੀਏ ਨੇ ਇਸ ਖਬਰ ਨੂੰ ਕਾਫ਼ੀ ਉਛਾਲਿਆ ਸੀ।”
“ਇਹਦੇ ਬਾਰੇ ਦੱਸ ਕੁੱਝ?” ਜਿਵੇਂ ਪੱਤਰਕਾਰ ਸੁਆਲ ਪੁੱਛਦੇ ਹਨ ਉਹ ਉਸ ਅੰਦਾਜ਼ ਵਿੱਚ ਬੋਲੀ।
ਮਿਸ਼ੈਲ ਵੱਲੋਂ ਕਰੇ ਸਾਰੇ ਸਵਾਲਾਂ ਦੇ ਸਿਲਸਲੇ ਵਿੱਚ ਇਹ ਪਹਿਲਾ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਸੀ ਜਿਸ ਦਾ ਮੈਂ ਉਸਨੂੰ ਉੱਤਰ ਨਹੀਂ ਸੀ ਦੇਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ। ਇਸ ਲਈ ਮੈਂ ਬਹਾਨਾ ਬਣਾ ਕੇ ਛੁੱਟਕਾਰਾ ਪਾਉਣ ਲਈ ਉੱਠ ਕੇ ਖੜ੍ਹਾ ਹੋ ਗਿਆ, “ਮਿਸ਼ੈਲ ਮੈਂ ਚਲਦਾਂ, ਕਾਫ਼ੀ ਟੈਮ ਹੋ ਗਿਐ।”
“ਅਜੇ ਤਾਂ ਬਰੇਕ ਖਤਮ ਹੋਣ ਵਿੱਚ ਪੰਦਰਾਂ ਮਿੰਟ ਹੋਰ ਰਹਿੰਦੇ ਨੇ। ਤੂੰ ਤਾਂ ਕਹਿੰਦਾ ਸੀ ਅੱਧੇ ਘੰਟੇ ਲਈ ਵਿਹਲਾ ਹੈਂ।”
ਉਹਨੇ ਮੇਰੀ ਬਾਂਹ ਖਿੱਚ ਕੇ ਮੈਨੂੰ ਬੈਠਾ ਲਿਆ, “ਸਿੱਧੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜੁਆਬ ਦੇ, ਮੈਂ ਤੈਥੋਂ ਕੁੱਝ ਪੁੱਛਿਆ ਸੀ?”
ਪਹਿਲਾਂ ਤਾਂ ਮੇਰਾ ਜੀਅ ਕੀਤਾ ਬਈ ਉਹਨੂੰ ਆਕੜ ਕੇ ਕਹਾਂ ਕਿ ਜਦੋਂ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਇਹੋ ਜਿਹੇ ਕੁਕਰਮ ਕਰਦੇ ਨੇ ਤਾਂ ਤੁਸੀਂ ਗੌਲਦੇ ਨਹੀਂ ਤੇ ਜੇ ਇੱਕ ਏਸ਼ੀਅਨ ਨੇ ਕੁੱਝ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਤਾਂ ਕੀ ਥੋਡਾ ਲੰਡਨ ਬਰਿੱਜ ਟੁੱਟ ਗਿਐ?
ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ ਮਿਸ਼ੈਲ ਗੁੱਸੇ ਨਾ ਹੋ ਜਾਏ, ਇਸ ਲਈ ਮੈਂ ਚੁੱਪ ਹੀ ਰਿਹਾ। ਪਰ ਬਹੁਤੀ ਦੇਰ ਖਾਮੋਸ਼ ਨਹੀਂ ਸੀ ਰਿਹਾ ਜਾ ਸਕਦਾ। 
‘ਇੱਕ ਦੀ ਗਲਤੀ ਲਈ ਸਾਰਿਆਂ ਨੂੰ ਬਦਨਾਮ ਕਰਕੇ ਦੰਡ ਥੋੜ੍ਹਾ ਦਿੱਤਾ ਜਾ ਸਕਦੈ।’ ਮੈਂ ਦਿਮਾਗ ਵਿੱਚ ਇਸ ਵਾਕ ਦੀ ਬਣਤਰ ਮੁਕੰਮਲ ਕਰਕੇ ਉਚਾਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ। ਪਰ ਮੇਰੇ ਮੂੰਹੋਂ ਕੁੱਝ ਹੋਰ ਹੀ ਨਿਕਲ ਗਿਆ।
“ਕੀ ਦੱਸਾਂ ਇਹਦੇ ਬਾਰੇ। ਇਹ ਗੁਜਰਾਤੀ ਹੈ।”
“ਗੁਜਰਾਤੀ? ਗੁਜਰਾਤੀ ਯਾਨੀ?” ਉਹ ਸਮਝ ਨਾ ਸਕੀ।
“ਮਿਸ਼ੈਲ ਦਰਅਸਲ ਹਿੰਦੋਸਤਾਨ ਕਈ ਸੂਬਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਮੈਂ ਪੰਜਾਬ ਪ੍ਰਾਂਤ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਤ ਹਾਂ। ਇਸ ਲਈ ਮੈਂ ਪੰਜਾਬੀ ਹਾਂ। ਉਹਦਾ ਤਅੱਲਕ ਗੁਜਰਾਤ ਰਾਜ ਦਾ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਉਹ ਗੁਜਰਾਤੀ ਹੈ। ਪੰਜਾਬ ਤੇ ਗੁਜਰਾਤ ਵਿੱਚ ਭੂਗੋਲਿਕ ਦੂਰੀ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਬਹੁਤ ਫ਼ਰਕ ਹੈ। ਸਾਡਾ ਪੰਜਾਬੀਆਂ ਦਾ ਤਾਂ ਗੁਜਰਾਤੀਆਂ ਨਾਲ ਕੋਈ ਵਾਸਤਾ ਹੀ ਨਹੀਂ।”
“ਭਾਵੇਂ ਗੁਜਰਾਤੀ ਹੈ, ਪਰ ਹੈ ਤਾਂ ਉਹ ਵੀ ਇੰਡੀਅਨ ਹੀ ਨਾ?” ਮਿਸ਼ੈਲ ਦੇ ਬੋਲ ਅਸਮਾਨੀ ਬਿਜਲੀ ਵਾਂਗ ਮੇਰੇ ਦਿਲ ’ਤੇ ਆ ਕੇ ਡਿੱਗੇ।
“ਅੱਮ ਮਿਸ਼ੈਲ…ਅ।” ਮੈਂ ਕਿੰਨਾ ਚਿਰ ਤੱਕ ਕੋਈ ਹੋਰ ਗੱਲ ਛੇੜ ਕੇ ਗੱਲਬਾਤ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾ ਬਦਲਣ ਲਈ ਸੋਚਦਾ ਰਿਹਾ। ਪਰ ਮੈਨੂੰ ਕੁੱਝ ਨਾ ਔੜਿਆ। ਉਹਨੇ ਮੇਰੀ ਬੋਲਤੀ ਹੀ ਬੰਦ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਸੀ।
ਮੈਂ ਸਭ ਸਮਝ ਗਈ, “ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਇੱਕ ਮਾਲਾ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੈ, ਜਿਸਦੇ ਸਾਰੇ ਪ੍ਰਾਂਤ ਮੋਤੀ ਹਨ। ਸਭਨਾਂ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨੀਆਂ ਦੀ ਏਕਤਾ ਧਾਗੇ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੈ। ਜਿਉਂ ਹੀ ਧਾਗਾ ਟੁੱਟਿਆ, ਸਾਰੀ ਮਾਲਾ ਮਣਕਾ-ਮਣਕਾ ਹੋ ਕੇ ਖਿੱਲਰ ਜਾਵੇਗੀ। -ਦੇਖੀ ਮੈਂ ਕਿੰਨਾ ਵਧੀਆਂ ਲੇਖ ਲਿਖਾਂਗੀ।” ਉਹਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸ਼ਰਾਰਤ ਭੰਗੜਾ ਪਾਉਣ ਲੱਗੀ। ਉਹ ਮੁਸਕੜੀਏ ਹੱਸੀ ਜਾ ਰਹੀ ਸੀ। ਮੈਨੂੰ ਲੱਗਿਆ ਜਿਵੇਂ ਉਹ ਮੇਰਾ ਮਜ਼ਾਕ ਉਡਾ ਰਹੀ ਹੋਵੇ। 
ਮੇਰਾ ਸਿਰ ਸ਼ਰਮ ਨਾਲ ਧਰਤੀ ਵਿੱਚ ਖੁੱਭ ਗਿਆ।
“ਸਹਿਯੋਗ ਲਈ ਸ਼ੁਕਰੀਆ। ਲੇਖ ਪੂਰਾ ਕਰਕੇ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਪਰੂਫ-ਰੀਡਿੰਗ ਤੇ ਸੋਧ-ਸਧਾਈ ਲਈ ਜ਼ਰੂਰ ਤੈਨੂੰ ਦਿਖਾਵਾਂਗੀ।” ਉਹ ਆਪਣਾ ਸਮਾਨ ਚੁੱਕ ਕੇ ਖੜ੍ਹੀ ਹੋ ਗਈ।
ਸਮਾਂ ਪੂਰਾਂ ਹੋਣ ਕਾਰਨ ਉਹ ਤਾਂ ਚਲੀ ਗਈ। ਮੈਨੂੰ ਧੱੜਕਾ ਜਿਹਾ ਲੱਗ ਗਿਆ ਕਿ ਮਿਸ਼ੈਲ ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਕੀ ਕੀ ਲਿਖੂਗੀ? ਹੁਣ ਮੈਂ ਸੀਸ ਝੁਕਾਈ ਬੈਠਾ ਉਸਦੀ ਅਣਲਿਖੀ ਤਹਿਰੀਰ ਬਾਰੇ ਸੋਚਦਾ ਹੋਇਆ ਗ਼ਮਜ਼ਦਾ ਹਾਂ। ਮੈਂ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ ਕਿ ਮਿਸ਼ੈਲ ਦੇ ਮਗਰ ਜਾ ਕੇ ਉਸਨੂੰ ਕੋਈ ਜੁਆਬ ਦੇਵਾਂ। ਪਰ ਕੀ ਕਹੂੰਗਾ? ਮੇਰਾ ਸਿਰ ਸ਼ਰਮ ਨਾਲ ਨੀਵੀਂ ਹੋਇਆ ਪਿਆ ਹੈ।
ਐ ਭਾਰਤਵਾਸੀਓ ਹੁਣ ਤਾਂ ਤੁਸੀਂ ਹੀ ਆਪਸੀ ਫੁੱਟ ਨੂੰ ਖਤਮ ਕਰਕੇ ਅਜਿਹਾ ਕੁੱਝ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹੋ ਜਿਸ ਨਾਲ ਮੈਂ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਮੁੜ ਮਿਸ਼ੈਲ, ਯਾਨੀ ਕਿ ਸੰਸਾਰ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਅੱਖਾਂ ਪਾ ਕੇ ਗੱਲ ਕਰ ਸਕਾਂ! ਕਰੋਂਗੇ ਨਾ?

****

ਆਖਰੀ ਦਾਅ.......... ਕਹਾਣੀ / ਭਿੰਦਰ ਜਲਾਲਾਬਾਦੀ

ਰਣਦੀਪ ਇੰਗਲੈਂਡ ਵਿਚ 'ਕੱਚਾ' ਸੀ। ਉਸ ਨੂੰ 'ਪੱਕੇ' ਹੋਣ ਦੀ ਆਸ ਵੀ ਬੱਝਦੀ ਦਿਖਾਈ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦੀ ਸੀ। ਬਾਪ ਸਿਰ ਵਲਾਇਤ ਦਾ ਚੜ੍ਹਿਆ ਕਰਜ਼ਾ ਉਸ ਦੇ ਮਨ 'ਤੇ ਬੁਖ਼ਾਰ ਵਾਂਗ ਚੜ੍ਹਿਆ ਰਹਿੰਦਾ। ਵਲਾਇਤ ਭੇਜਣ ਮੌਕੇ ਬਾਪ ਨੇ ਜ਼ਮੀਨ ਦੇ ਨੰਬਰ ਦੇ ਕੇ, ਫ਼ਾਇਨੈਂਸ ਕੰਪਨੀ ਤੋਂ ਛੇ ਲੱਖ ਰੁਪਿਆ ਵਿਆਜੂ ਚੁੱਕਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਘਰੇ ਪਈ 'ਭੋਰ-ਚੋਰ' ਵੀ ਰਣਬੀਰ ਦੇ ਇੰਗਲੈਂਡ ਪਹੁੰਚਣ ਦੇ 'ਲੇਖੇ' ਲੱਗ ਗਈ ਸੀ।

ਰਣਬੀਰ ਨੇ ਹੀ 'ਬਾਹਰ' ਆਉਣ ਦੀ ਰਟ ਲਾਈ ਰੱਖੀ ਸੀ ਅਤੇ ਹਿੰਡ ਨਹੀਂ ਛੱਡੀ ਸੀ। ਗ਼ਰੀਬ ਬਾਪ ਦੇ ਗਲ 'ਗੂਠਾ' ਦੇ ਕੇ ਆਪਣੀ ਬਾਹਰ ਆਉਣ ਦੀ ਜਿ਼ਦ ਪੁਗਾਈ ਸੀ। ਰਣਬੀਰ ਦੋ ਭੈਣਾਂ ਦਾ ਇਕਲੌਤਾ ਭਰਾ ਸੀ। ਬਾਪ 'ਕੱਲੇ-'ਕੱਲੇ ਪੁੱਤ ਨੂੰ ਪ੍ਰਦੇਸ ਤੋਰਨ ਦੇ ਹੱਕ ਵਿਚ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਢਿੱਡ ਦੀ ਆਂਦਰ ਨੂੰ ਉਹ ਆਪਣੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਤੋਂ ਪਰ੍ਹੇ ਨਹੀਂ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਸੀ। ਪਰ ਕੀ ਕਰਦਾ? ਉਹ ਸੁੱਖਾਂ ਸੁੱਖ-ਸੁੱਖ ਕੇ ਮਸਾਂ ਲਏ ਸੁੱਖੀ ਲੱਧੇ ਪੁੱਤਰ ਦੀ ਜਿ਼ਦ ਅੱਗੇ ਹਾਰ ਗਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਉਸ ਨੇ ਪੁੱਤਰ ਦੀ ਖ਼ੁਸ਼ੀ ਲਈ ਫ਼ਾਈਨੈਂਸ ਕੰਪਨੀ ਦੇ ਜਾ ਕੇ ਛੇ ਲੱਖ ਰੁਪਏ 'ਤੇ ਅੰਗੂਠਾ ਛਾਪ ਦਿੱਤਾ ਸੀ ਅਤੇ ਜ਼ਮੀਨ ਦੇ ਨੰਬਰ ਦੇ ਦਿੱਤੇ ਸਨ। ਕਰਜ਼ਾ ਮੋੜਨ ਦੀ ਸ਼ਰਤ ਤਿੰਨ ਸਾਲ ਰੱਖੀ ਗਈ ਸੀ, ਨਾ ਮੋੜਨ ਦੀ ਸੂਰਤ ਵਿਚ ਜ਼ਮੀਨ 'ਕੁਰਕ' ਹੋ ਜਾਣੀ ਸੀ। 
ਵਲਾਇਤ ਪਹੁੰਚ ਕੇ ਉਸ ਦਾ ਜਿ਼ੰਦਗੀ ਜਿਉਣ ਦਾ ਉਤਸ਼ਾਹ ਮਾਰਿਆ ਗਿਆ ਅਤੇ ਉਲੀਕੇ ਸੁਪਨੇ ਚਕਨਾਚੂਰ ਹੋ ਗਏ। 
ਸਵੇਰੇ ਰੋਟੀ ਲੜ ਬੰਨ੍ਹ ਉਹ ਲਾਵਾਰਿਸਾਂ ਵਾਂਗ ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਦੇ ਚੌਂਕ ਕੋਲ ਜਾ ਖੜ੍ਹਦਾ। ਕਦੇ ਉਸ ਨੂੰ ਕੰਮ ਮਿਲ ਜਾਂਦਾ ਅਤੇ ਕਦੇ-ਕਦੇ ਹਫ਼ਤਾ-ਹਫ਼ਤਾ ਦਿਹਾੜੀ ਨਸੀਬ ਨਾ ਹੁੰਦੀ। ਜੋ ਰਣਬੀਰ ਗਾਹੇ-ਵਗਾਹੇ ਕਮਾਉਂਦਾ, ਉਸ ਨਾਲ ਤਾਂ ਕਮਰੇ ਦਾ ਕਿਰਾਇਆ ਹੀ ਮਸਾਂ ਤੁਰਦਾ ਸੀ। ਮੱਚਦੇ ਢਿੱਡ ਦੀ ਅੱਗ ਬੁਝਾਉਣ ਵਾਸਤੇ ਰੋਟੀ ਉਸ ਨੂੰ ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਤੋਂ ਖਾਣੀ ਪੈਂਦੀ। ਮਾਂ-ਬਾਪ ਨੂੰ ਪਿੰਡ ਫ਼ੋਨ ਕਰਨ ਨੂੰ ਉਸ ਦੀ ਵੱਢੀ ਰੂਹ ਨਹੀਂ ਕਰਦੀ ਸੀ। ਫ਼ੋਨ ਕਰਦਾ ਵੀ ਕਿਸ ਖ਼ੁਸ਼ੀ ਜਾਂ ਉਤਸ਼ਾਹ ਵਿਚ? ਉਸ ਦੀ ਤਾਂ ਆਪਣੀ ਜਿ਼ੰਦਗੀ ਵਿਚ ਭੰਗ ਭੁੱਜੀ ਜਾ ਰਹੀ ਸੀ! ਬਾਪ ਦੀ ਕਬੀਲਦਾਰੀ ਦਾ ਫਿ਼ਕਰ ਉਸ ਨੂੰ ਤੋੜ-ਤੋੜ ਖਾਂਦਾ ਰਹਿੰਦਾ। ਰਣਬੀਰ ਨੂੰ ਨਾ ਦਿਨੇ ਚੈਨ ਅਤੇ ਨਾ ਰਾਤ ਨੂੰ ਨੀਂਦ ਪੈਂਦੀ ਸੀ। ਉਸ ਦੀ ਦੇਹ ਨੂੰ ਦਿਨ ਰਾਤ ਤੋੜਾਖੋਹੀ ਲੱਗੀ ਰਹਿੰਦੀ। 
"ਮੈਂ ਤਾਂ ਬਾਪੂ ਦੇ ਠੂਠੇ ਵੀ ਡਾਂਗ ਮਾਰੀ! ਜਿਹੜੇ ਦੋ ਸਿਆੜ ਸੀ, ਉਹ ਵੀ ਗਿਰਵੀ ਰਖਵਾ ਦਿੱਤੇ, ਹੁਣ ਮੋੜੂੰ ਕਿੱਥੋਂ?" ਕਦੇ-ਕਦੇ ਉਹ ਬੈੱਡ ਵਿਚ ਪਿਆ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਲਾਹਣਤ ਪਾਉਂਦਾ ਅਤੇ ਉਸ ਦਾ ਉਚੀ-ਉਚੀ ਰੋਣ ਨਿਕਲ ਜਾਂਦਾ। ਉਸ ਦਾ ਦਿਮਾਗ ਘੋੜ-ਦੌੜ ਵਿਚ ਹੀ ਪਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਅਤੇ ਜਿ਼ੰਦਗੀ ਦੀ ਗੱਡੀ ਹਨ੍ਹੇਰੀ ਖੱਡ ਵੱਲ ਨੂੰ ਸਰਕਦੀ ਜਾਪਦੀ। ਇਹਨਾਂ ਸੋਚਾਂ ਵਿਚ ਰੁਲਿਆ ਰਣਬੀਰ ਇਕ ਦਿਨ ਸਾਈਕਲ 'ਤੇ ਚੜ੍ਹਿਆ ਆ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਦਿਮਾਗ ਉਸ ਦਾ ਟਿਕਾਣੇ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਪੰਜ ਦਿਨ ਹੋ ਗਏ ਸਨ, ਕੋਈ ਕੰਮ ਨਹੀਂ ਮਿਲਿਆ ਸੀ। ਉਹ ਦੁਪਿਹਰ ਤੱਕ ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਦੇ ਚੌਂਕ ਕੋਲ ਖੜ੍ਹ ਕੇ ਨਿਰਾਸ਼ ਹੋਇਆ ਮੁੜ ਆਉਂਦਾ। ਕਮਰੇ ਦਾ ਕਿਰਾਇਆ ਉਸ ਦੇ ਜਿ਼ਹਨ ਵਿਚ ਕੀਰਨੇਂ ਪਾ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਕਦੇ-ਕਦੇ ਉਸ ਦਾ ਮਨ ਉਚਾਟ ਹੋ ਕੇ ਖ਼ੁਦਕਸ਼ੀ ਕਰਨ ਨੂੰ ਕਰਦਾ। ਅੱਜ ਉਸ ਦੇ ਪੱਲੇ ਇਕ 'ਪੈਨ੍ਹੀ' ਵੀ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਸੋਚਾਂ ਉਸ ਨੂੰ ਅੰਦਰੋ-ਅੰਦਰੀ ਘੁਣ ਵਾਂਗ ਖਾ ਰਹੀਆਂ ਸਨ। ਮਜਬੂਰ ਬਾਪ ਦਾ ਗਰੀਬੜਾ ਜਿਹਾ ਭੋਲਾ ਚਿਹਰਾ ਉਸ ਦੇ ਸਿਰ ਵਿਚ ਵਦਾਣ ਵਾਂਗ ਸੱਲ ਕਰੀ ਜਾ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਅਜੇ ਉਸ ਨੇ ਸਾਈਕਲ ਵੱਡੀ ਸੜਕ ਤੋਂ ਮੋੜਿਆ ਹੀ ਸੀ ਕਿ ਅਚਾਨਕ ਇਕ ਗੋਰੀ ਬਿਰਧ ਮਾਈ ਉਸ ਦੇ ਸਾਈਕਲ ਅੱਗੇ ਆ ਗਈ। ਰਣਬੀਰ ਦੇ ਬਰੇਕ ਲਾਉਂਦਿਆਂ-ਲਾਉਂਦਿਆਂ ਸਾਈਕਲ ਬੁੱਢੀ ਵਿਚ ਜਾ ਵੱਜਿਆ। ਕਸੂਰ ਸਾਰਾ ਰਣਬੀਰ ਦਾ ਵੀ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਮਾਈ ਵੀ ਅੰਨ੍ਹੇਵਾਹ ਸੜਕ ਨੂੰ ਧੁੱਸ ਦੇਈ ਤੁਰੀ ਆ ਰਹੀ ਸੀ।
ਸਾਈਕਲ ਰਣਬੀਰ ਨੇ ਇਕ ਪਾਸੇ ਸੁੱਟ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ 'ਸੌਰੀ-ਸੌਰੀ' ਕਰਦੇ ਨੇ ਮਾਈ ਬਾਹੋਂ ਫ਼ੜ ਜਾ ਉਠਾਈ। ਮਾਈ ਵੀ "ਔਹ ਗੌਡ-ਔਹ ਗੌਡ" ਕਰਦੀ ਖੜ੍ਹੀ ਹੋ ਗਈ। ਉਸ ਨੇ ਰਣਬੀਰ ਨੂੰ ਗਹੁ ਨਾਲ ਤੱਕਿਆ ਤਾਂ ਰਣਬੀਰ ਤ੍ਰਭਕ ਗਿਆ। ਉਸ ਨੂੰ ਗੋਰੀ ਬਿਰਧ ਮਾਈ ਤੋਂ ਭੈਅ ਆਇਆ। ਉਸ ਨੇ ਫਿ਼ਰ 'ਸੌਰੀ-ਸੌਰੀ' ਦੀ ਰਟ ਲਾ ਲਈ। 
"ਕੀ ਨਾਂ ਏਂ ਤੇਰਾ, ਯੰਗਮੈਨ?"
"ਰਣਬੀਰ, ਰਣਬੀਰ ਸਿੰਘ!"
"ਲੋਕਲ ਹੀ ਰਹਿੰਨੈਂ?"
"ਹਾਂ ਜੀ!"
"ਕੋਈ ਗੱਲ ਨਹੀਂ, ਘਬਰਾ ਨਾ! ਐਹੋ ਜਿਹੇ ਨਿੱਕੇ ਮੋਟੇ ਹਾਦਸੇ ਹੁੰਦੇ ਹੀ ਰਹਿੰਦੇ ਨੇ, ਚਿੰਤਾ ਨਾ ਕਰ!" ਬੁੱਢੀ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਧਰਵਾਸ ਦਿੱਤਾ। 
ਰਣਬੀਰ ਦਾ ਮਨ ਹਲਕਾ ਹੋ ਗਿਆ।
"ਕਿਹੜੀ ਰੋਡ 'ਤੇ ਰਹਿੰਨੈ?"
"ਹਾਈ ਰੋਡ 'ਤੇ, ਇੱਕੀ ਨੰਬਰ 'ਚ!"
"ਇੱਕੀ ਹਾਈ ਰੋਡ? ਕੋਈ ਗੱਲ ਨਹੀਂ! ਫਿ਼ਕਰ ਨਾ ਕਰ! ਅਜਿਹੇ ਨਿੱਕੇ ਮੋਟੇ ਹਾਦਸੇ ਹੁੰਦੇ ਹੀ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ!"
ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਗੱਲਾਂ ਕਰਦਿਆਂ-ਕਰਦਿਆਂ ਦੋ-ਚਾਰ ਗੋਰੇ ਹੋਰ ਇਕੱਠੇ ਹੋ ਗਏ।
"ਤੂੰ ਜਾਹ ਯੰਗਮੈਨ!" ਬੁੱਢੀ ਨੇ ਪੋਲਾ ਜਿਹਾ ਮੋਢਾ ਥਾਪੜਦਿਆਂ ਰਣਬੀਰ ਨੂੰ ਕਿਹਾ। 
ਉਹ ਸਾਈਕਲ ਚੁੱਕ ਘਰ ਨੂੰ ਤੁਰ ਪਿਆ।
ਬੁੱਢੀ ਇਕੱਠੇ ਹੋਏ ਗੋਰਿਆਂ ਨਾਲ ਗੱਲੀਂ ਲੱਗ ਗਈ।
....ਤੇ ਤੀਸਰੇ ਦਿਨ ਰਣਬੀਰ ਨੂੰ ਬੁੱਢੀ ਦੇ 'ਕਲੇਮ' ਦਾ ਇਕ ਪੱਤਰ ਮਿਲਿਆ, ਜੋ ਬੁੱਢੀ ਦੇ ਵਕੀਲ ਪੁੱਤਰ ਵੱਲੋਂ ਲਿਖਿਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਲਿਖਿਆ ਸੀ ਕਿ ਜਾਂ ਤਾਂ ਇਸ ਬੁੱਢੀ ਮਾਈ ਨੂੰ ਤਿੰਨ ਹਜ਼ਾਰ ਪੌਂਡ 'ਮੁਆਵਜ਼ਾ' ਦਿੱਤਾ ਜਾਵੇ ਅਤੇ ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਕੋਰਟ ਕੇਸ ਲਈ ਤਿਆਰ ਰਹੋ! ਰਣਬੀਰ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਅੱਗੇ ਭੂਚਾਲ ਆ ਗਿਆ। ਤਿੰਨ ਹਜ਼ਾਰ ਪੌਂਡ? ਪੈਸੇ ਪੱਖੋਂ ਤਾਂ ਉਸ ਦੀ ਜਾਨ ਅੱਗੇ ਦੁਸਾਂਗ ਵਿਚ ਫ਼ਸੀ ਹੋਈ ਸੀ ਅਤੇ ਹੁਣ ਉਸ ਨੂੰ ਬੁੱਢੀ ਦੇ ਵਕੀਲ ਪੁੱਤਰ ਦਾ ਜਿੰਨ ਸਤਾਉਣ ਲੱਗ ਪਿਆ ਸੀ! ਰਣਬੀਰ ਜਿ਼ੰਦਗੀ ਪੱਖੋਂ ਘੋਰ ਨਿਰਾਸ਼ ਅਤੇ ਉਦਾਸ ਹੋ ਗਿਆ ਅਤੇ ਡਿੱਪਰੈਸ਼ਨ ਦਾ ਸਿ਼ਕਾਰ ਹੋ ਗਿਆ। ਜਦ ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਯਾਰਾਂ-ਮਿੱਤਰਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਮੁਸ਼ਕਿਲ ਦੱਸੀ ਤਾਂ ਉਹ ਵਲਾਇਤੀ ਜਨ-ਜੀਵਨ ਦੇ ਤਜ਼ਰਬੇ ਪੱਖੋਂ ਕੋਰੇ ਹੋਣ ਕਾਰਨ ਲਾਪ੍ਰਵਾਹਾਂ ਵਾਂਗ ਹੱਸ ਕੇ ਹੀ ਚੁੱਪ ਹੋ ਗਏ। ਰਣਬੀਰ ਦੀ ਜਿ਼ੰਦਗੀ ਨਰਕ ਬਣ ਗਈ। ਉਸ ਨੂੰ ਕੋਈ ਹੱਲ ਨਜ਼ਰ ਨਹੀਂ ਆ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਡਿੱਪਰੈਸ਼ਨ ਵੱਧਦਾ ਹੀ ਜਾ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਇਕ ਰਾਤ ਉਹ ਅਥਾਹ ਬੇਚੈਨ ਹੋ ਗਿਆ ਅਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਕੋਈ ਕਿਨਾਰਾ ਨਜ਼ਰ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦਾ ਸੀ। ਅਚਾਨਕ ਉਸ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਘਰ ਦੇ ਪਿਛਲੇ ਪਾਸੇ ਦੀ ਲੰਘਦੀ ਗੱਡੀ ਦੀ ਚੀਕ ਸੁਣਾਈ ਦਿੱਤੀ, ਜੋ ਉਸ ਦੀ ਰੂਹ ਵਾਂਗ ਹੀ ਹਾਉਕੇ ਜਿਹੇ ਲੈਂਦੀ, ਕੂਕ ਰਹੀ ਸੀ! ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਉਸ ਨੂੰ ਕੀ ਸੁੱਝਿਆ, ਉਹ ਫ਼ੁਰਤੀ ਨਾਲ ਉਠਿਆ ਅਤੇ ਨੰਗੇ ਪੈਰੀਂ ਰੇਲਵੇ ਲਾਈਨ ਨੂੰ ਤੁਰ ਪਿਆ...! ਬੱਸ ਇਹੀ ਉਸ ਦਾ 'ਆਖਰੀ ਦਾਅ' ਰਹਿ ਗਿਆ ਸੀ। ਰੇਲਵੇ ਲੀਹ ਵੱਲ ਤੁਰੇ ਜਾਂਦੇ ਰਣਬੀਰ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਘਰ ਦੇ ਜੀਅ ਤਾਂ ਕੀ, ਆਪਣੇ ਪਸ਼ੂ ਵੀ ਯਾਦ ਆ ਰਹੇ ਸਨ...!

****

ਦੀਪੂ ਸੁੱਤਾ ਪਿਐ .......... ਕਹਾਣੀ / ਬਲਰਾਜ ਸਿੱਧੂ

ਕਾਰ-ਸਟੀਰੀਉ- ਸਿੱਧੇ-ਸਾਦੇ ਜੱਟ ਬੂਟ ਨੂੰ ਚੜ੍ਹਿਆ ਨਸ਼ਾ ਸਵਾਇਆ।

ਚੀਅਰਜ਼ ਕਹਿ ਕੇ ਪੈੱਗ ਮੇਮ ਦੇ ਪੈੱਗ ਨਾਲ ਟਕਰਾਇਆ।

ਦੋ ਯਾਰਾਂ ਨੇ ਚੁੱਕ ਕਾਰ ਚੋਂ ਆਣ ਦਰਾਂ ਤੇ ਲਾਹਿਆ।
ਦਰ ਤੇ ਆ ਕੇ, ਬੈੱਲ ਵਜਾ ਕੇ, ਠਾਹ ਬੂਹਾ ਖੜਕਾਇਆ,
ਤੂੰ ਕੁੰਡਾ ਖੋਲ੍ਹ ਬਸੰਤਰੀਏ, ਨੀ ਤੇਰਾ ਢੋਲ ਸ਼ਰਾਬੀ ਆਇਆ।

ਅਜਮੇਰ- ਬੱਲੇ ਓਏ ਮਰਾੜਾਂਵਾਲੇ ਬਾਬੂ ਸਿਉਂ ਮਾਨਾ, ਗੀਤ ਲਿਖਣ ਵਾਲੇ ਤਾਂ ਤੂੰ ਵੱਟ ਈ ਕੱਢ ਦਿੰਨੈਂ। -ਹੋ ਬੁਹਾ ਖੋਲ ਬਸੰਤਰੀਏ ਨੀ ਤੇਰਾ। - ਕੁੰਡਾ ਖੋ……….. ਸੱਚ ਕੁੜੀ ਚੋ.. ਘੰਟੀ ਤਾਂ ਵੱਜਣੀ ਨ੍ਹੀਂ। ਦੋ ਮਹੀਨੇ ਹੋ ਗਏ, ਵਿਗੜੀ ਪਈ ਆ। ਸਵਾਰਨ ਦਾ ਟਾਈਮ ਈ ਨ੍ਹੀਂ ਮਿਲਦਾ। ਐਤਕੀ ਜੇ ਸੰਡੇ ਨਾ ਲੱਗਿਆ ਤਾਂ ਆਪ ਦੇਖੂੰ ਖੋਲ੍ਹ ਕੇ। ਮਾਂ ਯਾਵ੍ਹੇ ਮਕੈਨਿਕ ਤਾਂ ਹੱਥ ਲਾਉਣ ਦੇ ਹੀ ਪੰਜਾਹ ਪੌਂਡ ਲੈ ਲੈਂਦੇ ਆ। -ਚਾਬੀ ਵੀ ਖੌਰੇ ਕਿੱਥੇ ਪਾ ਲੀ। ਲੱਭ ਪਈ। ਲੱਭ ਪੀ। ਆਪ ਘਰੇ ਮਗਰੋਂ ਆਈ ਦੈ, ਸਾਲੇ ਬਿੱਲ ਪਹਿਲਾਂ ਆਏ ਪਏ ਹੁੰਦੇ ਨੇ। ਉਹ ਕਿੱਥੇ ਮਰ ਗੀ ਫੇਰੇ ਦੇਣੇ ਦੀਏ। ਕਿਸੇ ਭੋਰੇ-ਭੂਰੇ ਚ ਤਾਂ ਨ੍ਹੀਂ ਉਤਰਗੀ?
ਹਰਿੰਦਰ- ਆਈ ਜੀ। ਮੈਂ ਇੱਥੇ ਉੱਪਰ ਆਂ ਬੈੱਡਰੂਮ ਚ।
ਅਜਮੇਰ- ਥੱਲੇ ਆ ਝੱਟ ਦੇਣੇ। ਉੱਤੇ ਖਬਰ ਨੀਂ ਕਿਹੜੇ ਹੀਰੇ ਦੱਬੇ ਆ, ਹਰ ਵੇਲੇ ਕੋਠੇ ਤੇ ਈ ਚੜੀ ਰਹੂ।
ਹਰਿੰਦਰ- ਸ਼ੱਸ਼ਸ਼ੀਅ। ਹੌਲੀ ਬੋਲੋ, ਦੀਪੂ ਸੁੱਤਾ ਪਿਐ।
ਅਜਮੇਰ- ਕਮਔਨ? ਐਨਾ ਚਿਰ? ਆਂਡਿਆਂ ਤੇ ਬੈਠੀ ਏਂ?
ਹਰਿੰਦਰ- ਪਾਠ ਕਰਦੀ ਆਂ। ਬੱਸ ਅਰਦਾਸ ਰਹਿੰਦੀ ਆ, ਨਿਬੇੜ ਕੇ ਆਉਂਦੀ ਆਂ। ਦਮ ਰੱਖੋ।
ਅਜਮੇਰ- ਆਜਾ? ਨਹੀਂ, ਛਿੱਤਰਾਂ ਨਾਲ ਲਾਹ ਕੇ ਲਿਆਊਂ ਠਾਹਾਂ। -ਜਦੋਂ ਦੇਖੀਏ ਗੁੱਟਕਾ ਚੁੱਕ ਕੇ ਬਹਿ ਜੂ। ਵੱਡੀ ਮੀਰਾ ਬਾਈ।
ਹਰਿੰਦਰ- ਲੈ ਆ ਗੀ, ਚੁੰਘ ਲੈ ਮੇਰਾ ਦੁੱਧ, ਜਿਹੜਾ ਚੁੰਘਣੈ? ਐਡੀ ਛੇਤੀ ਓਦਰ ਗਿਐ ਸੀ ਮੇਰੇ ਬਿਨਾਂ, ਦਰ ਵੜ੍ਹਦਿਆਂ ਨੇਰੀ ਲਿਆ ਤੀ? -ਮਸਾਂ-ਮਸਾਂ ਦੀਪੂ ਨੂੰ ਸਵਾਇਐ, ਜਗਾ ਦੇਣਾ ਸੀ ਨਾ ਹੁਣੇ ਈ?
ਅਜਮੇਰ- ਆਹ ਥੱਲੇ ਸਾਰੀਆਂ ਲਾਈਟਾਂ ਲਾਈਆਂ, ਮੋਤੀ ਪਰੋਣੇ ਸੀ?
ਹਰਿੰਦਰ- ਰਹਿਰਾਸ ਵੇਲੇ ਵਸਦੇ ਘਰ ਚ ਹਨੇਰਾ ਰੱਖਣਾ ਮਾੜਾ ਹੁੰਦੈ।
ਅਜਮੇਰ- ਬਿੱਲ ਤੇਰੇ ਬੁੜ੍ਹੇ ਨੇ ਦੇਣੈ?
ਹਰਿੰਦਰ- ਮੈਂ ਆਉਣਾ ਹੀ ਸੀ ਹੇਠਾਂ, ਦੀਪੂ ਨੂੰ ਸਮਾਉਣ ਗਈ ਸੀ। ਲੋਹੜਾ ਆ ਗਿਐ, ਜੇ ਬੱਤੀ ਜਗਦੀ ਰਹਿ ਗਈ? ਬਿਜ਼ਲੀ ਦੇ ਬਿੱਲ ਦੇਣ ਵੇਲੇ ਥੋਡੀ ਜਾਨ ਨਿਕਲਦੀ ਐ ਤੇ ਜਿਹੜਾ ਸ਼ਰਾਬ ਦੀਆਂ ਬੋਤਲਾਂ ਤੇ ਅੰਨ੍ਹੇਵਾਹ ਫਜ਼ੂਲ ਖਰਚਾ ਕਰਦੇ ਹੋ, ਉਹ ਤਾਂ ਤੁਹਾਡੇ ਚਿੱਤ-ਚੇਤੇ ਨਹੀਂ ਹੋਣਾ? -ਓ ਹੋ, ਤੁਹਾਡੇ ਤੋਂ ਮੁਸ਼ਕ ਕਿੰਨਾ ਆਉਂਦੈ। ਅੱਜ ਫੇਰ ਪੀ ਕੇ ਆ ਗਏ ਹੋਂ? ਕਦੇ ਤਾਂ ਨਾਂਗਾ ਪਾ ਲਿਆ ਕਰੋ? ਰੋਜ਼ ਦਾ ਹੀ ਕੰਮ ਆ ਥੋਡਾ ਤਾਂ ਹੁਣਤੁਸੀਂ ਨ੍ਹੀਂ ਬੰਦੇ ਬਣਨਾ।
ਅਜਮੇਰ- ਕਿਵੇਂ ਬੋਲੀ ਹੋਈ ਗਾਂ ਆਂਗੂੰ ਰੰਭਦੀ ਆ। ਰਿੰਗ ਨਾ ਬੁਹੱਤਾ। ਜਾਬਾਂ ਭੰਨ੍ਹ ਦੂੰ। ਤੇਰੇ ਪਿਉ ਦੀ ਨ੍ਹੀਂ ਪੀਤੀ।
ਹਰਿੰਦਰ- ਖਬਰਦਾਰ! ਮੇਰੇ ਪਿਉ ਨੂੰ ਮੰਦਾ-ਚੰਗਾ ਬੋਲਣ ਦੀ ਲੋੜ੍ਹ ਨ੍ਹੀਂ। ਤੁਸੀਂ ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਗੱਲ ਕਰਦੇ ਹੁੰਦੇ ਹੋ ਤਾਂ ਮੇਰੇ ਮਾਪਿਆਂ ਨੂੰ ਵਿੱਚ ਖਿੱਚਣ ਦੀ ਕੋਈ ਜ਼ਰੂਰਤ ਨਹੀਂ, ਮੈਂ ਦੱਸ ਦਿਆਂ।
ਅਜਮੇਰ- ਨਾ ਮੇਰੀ ਕੀ ਲੱਤ ਤੋੜ ਦੇਂਵੇਗੀ?
ਹਰਿੰਦਰ- ਮੈਂ ਕੀ ਤੋੜਨੀ ਆ, ਆਪੇ ਤੜਾ ਲੋਂਗੇ ਜੇ ਆਹੀ ਲੱਛਣ ਰਹੇ ਤਾਂ। ਮੈਨੂੰ ਕੀ ਆ? ਬੋਲੀ ਚੱਲੋ। ਕਰੀ ਜਾਉ ਬਕਵਾਸ? ਤੁਹਾਡਾ ਹੀ ਮੂੰਹ ਗੰਦਾ ਹੁੰਦੈ। ਬਾਬੇ ਦੀ ਬਾਣੀ ਕਹਿੰਦੀ ਆ, ਨਾਨਕ ਫਿੱਕਾ ਬੋਲੀਏ, ਤਨ ਮਨ ਫਿੱਕਾ ਹੋਏ। ਫਿੱਕੇ ਫਿੱਕੀ ਸੱਦਿਐ, ਫਿੱਕੋ ਫਿੱਕੀ ਸੋਏ। 
ਅਜਮੇਰ- ਬੁੱਥੀ ਸੰਭਾਲ। ਬਾਅਲੀਆਂ ਮੱਤਾਂ ਨਾ ਦੇ। ਸਾਰਾ ਸੁਆਦ ਈ ਖਰਾਬ ਕਰੀ ਜਾਂਦੀ ਐ। ਸਰਦਾਰਾ ਦੇ ਪੁੱਤ ਪੀਂਦੇ ਹੀ ਹੁੰਦੇ ਨੇ। ਉਹ ਗਾਣਾ ਨ੍ਹੀਂ ਸੁਣਿਆ ਕਦੇ, ਦਿਨੇ ਠੇਕੇ, ਰਾਤ ਨੂੰ ਠਾਣੇ। ਨੀ ਵੈਅਲੀ ਪੁੱਤ ਸਰਦਾਰਾਂ ਦੇ।
ਹਰਿੰਦਰ- ਮੈਂ ਤਾਂ ਕੁੱਝ ਹੋਰ ਹੀ ਸੁਣਿਐ, ਫਿਰਦੇ ਵਜਾਉਂਦੇ ਛੈਣੇ, ਪੁੱਤ ਸਰਦਾਰਾਂ ਦੇ, ਚਿੱਟੇ ਚਾਦਰੇ ਜ਼ਮੀਨਾਂ ਗਹਿਣੇ।
ਅਜਮੇਰ- ਤੇਰੀ ਮਾਂ ਦੀ.. (ਤੜਾਕ!) ਮੂਹਰੇ ਕਿਮੇਂ ਬੋਲਦੀ ਆ।
ਹਰਿੰਦਰ- ਨਾ ਹੁਣ ਥੱਪੜ ਮਾਰਨ ਦਾ ਕੀ ਕੰਮ ਸੀ? ਮੂੰਹ ਨਾ ਕਹੋ ਜੋ ਕਹਿਣੈ?
ਅਜਮੇਰ- ਟੰਬੇ ਖਾਏਂਗੀ ਚੁੱਪ ਕਰ ਜਾ।
ਹਰਿੰਦਰ- ਨਹੀਂ ਕਰਦੀ। ਲਾ ਲਉ ਜ਼ੋਰ ਜਿਹੜਾ ਲੱਗਦੈ?
ਅਜਮੇਰ- ਖੜ੍ਹ ਜਾ ਮੈਨੂੰ ਪਰਾਣੀ-ਪਰੁਣੀ ਲੱਭ ਲੈਣ ਦੇ ਤੇਰੇ ਛਾਂਗਦਾਂ ਗਿੱਟੇ ਧੌਲ-ਧੱਫਿਆਂ ਨਾਲ ਨ੍ਹੀਂ ਗੱਲ ਬਣਨੀ। ਸਾਰੇ ਸੋਟੇ, ਡਾਂਗਾਂ ਤਾਂ ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਕਿੱਥੇ ਲਕੋਏ ਹੋਏ ਨੇ? ਕੋਈ ਨ੍ਹੀਂ, ਛੱਡਦਾ ਮੈਂ ਵੀ ਨ੍ਹੀਂ। -ਚੱਲ ਆਹ ਲੱਕ ਨਾਲ ਬੰਨ੍ਹੀ ਹੋਈ ਲੈਦਰ ਦੀ ਬੈਲਟ ਨਾਲ ਈ ਕਰਦਾਂ ਤੈਨੂੰ ਸੁਹਾਗਾ ਮਾਰੇ ਖੇਤ ਵਰਗੀ ਪੱਧਰ। ਲੈ ਹੁਣ ਬੋਲ ਕੇਰਾਂ, ਲਾਹਾਂ ਤੇਰੀ ਧੌੜੀ?
ਹਰਿੰਦਰ- ਮਾਫ ਕਰਦੋ ਜੀ। ਮਾਰਿਉ ਨਾ। ਚਮੜੇ ਦੀ ਬਾਹਲੀ ਓ ਸੱਟ ਲੱਗਦੀ ਆ। ਪਿਛਲੀ ਵੀਕ ਦੀਆਂ ਲਾਸ਼ਾਂ ਅਜੇ ਤੱਕ ਉਮੇਂ ਖੜ੍ਹੀਆਂ। ਆਹ ਲਉ ਥੋਡੇ ਪੈਰੀ ਪੈਂਨੀ ਆਂ। ਥੋਨੂੰ ਦੀਪੂ ਦੀ ਸੌਂਹ ਐ, ਜੇ ਮਾਰੋਂ! ਹੁਣ ਛੱਡ ਦੋ, ਮੁੜ ਕੇ ਨਹੀਂ ਕੁਸਕਦੀ।
ਅਜਮੇਰ- ਤੂੰ ਸਾਹ ਕੱਢ ਕੇ ਤਾਂ ਦੇਖੀਂ। ਜੇ ਨਾਈਫ ਨਾਲ ਜੀਭ ਨਾ ਵੱਡ ਤੀ ਤਾਂ ਕਹਿ ਦੀਂ। ਹਰ ਵੇਲੇ ਸਾਲੀ ਮਾਰਗਰੇਟ ਥੈਚਰ ਆਂਗੂੰ ਭਾਸ਼ਨ ਦਿੰਦੀ ਰਹੂ। - ਭੱਜ ਕੇ ਕਿੱਧਰ ਨੂੰ ਜਾਂਨੀ ਐਂ?
ਹਰਿੰਦਰ- ਜਾਣਾ ਮੈਂ ਕਿਹੜੀ ਡਿਜ਼ਨੀਲੈਂਡ ਨੂੰ ਆ? ਐਜ਼ ਦੇ ਸੇਅ ਵੂਮਿੰਨ ਸ ਪਲੇਸ ਇੰਨ ਕੀਚਿੰਨ। ਰਸੋਈ ਚ ਵੜਦੀ ਆਂ। ਆਟਾ ਗੁੰਨ੍ਹਾਂ। ਲੰਗਰ ਨ੍ਹੀਂ ਡੱਫਣਾ?
ਅਜਮੇਰ- ਦੂਰਰੱਰਆ! ਪੁੱਤ ਜੱਟਾਂ ਦੇ ਬਲਾਉਂਦੇ ਬੱਕਰੇ ਦੁਰੱਅੱਰਰਾਅ।
ਹਰਿੰਦਰ- ਅੱਧੀ ਰਾਤ ਹੋਈ ਆ, ਲਲਕਾਰੇ ਨਾ ਮਾਰੋ। ਇੱਕ ਤਾਂ ਦੀਪੂ ਜਾਗ ਜੂ, ਮਸਾਂ ਸੁਆਇਐ। ਦੂਜਾ ਗੁਆਂਡੀਆਂ ਨੇ ਫੋਨ ਕਰਕੇ ਪੁਲੀਸ ਨੂੰ ਸੱਦ ਲੈਣੈ, ਕਹਿਣਗੇ ਇੰਡੀਅਨ ਸੌਣ ਨ੍ਹੀਂ ਦਿੰਦੇ ਖਰੂਦ ਪਾਉਂਦੇ ਆ।
ਅਜਮੇਰ- ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਐਸੀ ਦੀ ਤੈਸੀ, ਪੁਲਸ ਬੁਲਾਉਂਦਿਆਂ ਦੀ। ਫੂਕ ਕੇ ਰੱਖ ਦੂੰ ਸਾਲਿਆਂ ਦਾ ਸਾਰਾ ਲੁੰਗ-ਲਾਣਾ। ਵਿੱਚੇ ਧੀ ਦੇਣੇ ਪੁਲਸੀਆਂ ਦੀ ਰੇਲ ਬਣਾ ਦੂੰ।
ਹਰਿੰਦਰ- ਹੁਣ ਕਿੱਧਰ ਦੀ ਤਿਆਰੀ ਕਰ ਲੀ? -ਬੈਕ ਗਾਰਡਨ ਚ ਕੀ ਕਰਨ ਜਾਣੈ? ਘਰ ਦੇ ਪਿਛਵਾੜੇ ਵਾਲਾ ਬੱਲਬ ਕਿੱਦਣ ਦਾ ਫਿਊਜ਼ ਆ, ਨੇਰੈ ਚ ਅੜ੍ਹਕ ਕੇ ਡਿੱਗ ਪਊਂਗੇ? ਕੋਈ ਸੱਟ-ਫੇਟ ਵੱਜੂ।
ਅਜਮੇਰ- ਹੂਅਰੱਰਾ! ਨਿਕਲੋ ਬਾਹਰ ਉਏ, ਥੋਡੀ ਫਰੰਗੀਆਂ ਦੀ।
ਹਰਿੰਦਰ- ਅੰਦਰ ਚੱਲੋ। ਕੀ ਜਲੂਸ ਕੱਢਣ ਲੱਗੇ ਓ? ਪੀਤੀ ਆ ਤਾਂ ਪਚਾ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ? ਖੌਰੂ ਕਿਉਂ ਪਾਉਂਦੇ ਹੋ? ਚਲੋ, ਲੋਕ ਤਮਾਸ਼ਾ ਦੇਖਦੇ ਨੇ।
ਅਜਮੇਰ- ਛੱਡ ਦੇ। ਰੋਕ ਨਾ। ਅੱਜ ਸਾਰੇ ਆਂਡੀ-ਗੁਆਂਡੀ ਮੈਂ ਘੜ ਕੇ ਗਜ਼ ਵਰਗੇ ਕਰ ਦੂੰ। ਅੱਕਾਂ ਦੇ ਭੰਬੂਆਂ ਵਾਂਗੂੰ ਉਡਾ ਦੂੰ ਸਭ ਨੂੰ। ਪੰਜਾਂ-ਦਸਾਂ ਨੂੰ ਹਸਪਤਾਲ ਭਰਤੀ ਕਰਵਾਏ ਬਿਨਾਂ ਨ੍ਹੀਂ ਮੈਂ ਟੱਲਦਾ। ਮੈਂ ਇਹਨਾਂ ਗੋਰਿਆਂ, ਗੂੰਹ ਦੇ ਬੋਰਿਆਂ ਨੂੰ ਹੱਥ ਦਿਖਾ ਦਮਾਂ। ਤੂੰ ਪਰ੍ਹੇ ਖੜ੍ਹ ਕੇ ਗਿਣੀ ਜਾਈਂ ਜਦੋਂ ਐਮਬੂਲੈਂਸਵਾਲੇ ਲਾਸਾਂ ਚੁੱਕਣਗੇ। ਬਾਸਟਰਡ, ਪੁਲਸ ਕਿਮੇਂ ਸੱਦਦੇ ਆ?
ਹਰਿੰਦਰ- ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਕਿਹੜਾ ਸੱਦ ਲੀ। ਮੇਰੀ ਹੀ ਜੁਬਾਨ ਨ੍ਹੀਂ ਰਹੀ। ਮੈਂ ਤਾਂ ਉਈਂ ਕਿਹਾ ਸੀ, ਬਈ ਸੱਦ ਸਕਦੇ ਆ। ਚਲੋ ਅੰਦਰ। ਠੰਡ ਦੇਖੋ ਕਿੰਨੀ ਆ। ਕਿਸੇ ਨੇ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਸੱਦਿਆ।
ਅਜਮੇਰ- ਸੱਦ ਕੇ ਤਾਂ ਦਿਖਾਉਣ। ਅਸੀਂ ਆਪਦੇ ਘਰੇ ਚਾਹੇ ਕੰਜਰੀਆਂ ਨਚਾਈਏ, ਕਿਸੇ ਦੇ ਕੀ ਮਖਿਆਲ ਲੜ੍ਹਦੈ? -ਉਹ ਡੇਵਡਾ, ਜੇ ਹਿੰਮਤ ਆ ਤਾਂ ਨਿਕਲ ਬਾਹਰ ਉਏ। ਆ ਦੇਖ ਤੇਰੀ ਮਾਂ ਦਾ ਖਸਮ ਖੜ੍ਹੈ। ਤੇਰੀ ਵੱਡੇ ਸੂਰਮੇ ਦੀ। -ਦੇਖਿਐ? ਡਰਦਾ ਬਾਹਰ ਨ੍ਹੀਂ ਆਇਆ। ਜਨਾਨੀ ਦੀ ਬੁੱਕਲ ਚ ਲੁੱਕਿਆ ਬੈਠਾ, ਅੰਦਰ ਮੋਕ ਮਾਰੀ ਜਾਂਦਾ ਹੋਣੈ। -ਇਹਨਾਂ ਦੀ ਬਾਰਬੀ(ਬਾਰਬਰਾ) ਦੀ ਮੈਂ ਇੱਕ ਆਰੀ ਪੱਬ ਚ ਬਾਂਹ ਫੜ੍ਹ ਲਈ ਸੀ, ਪੰਜਾਹ ਗੋਰੇ ਖੜ੍ਹੇ ਸੀ ਉਦਣ ਉੱਥੇ। ਮੈਂ ਕੱਲਾ ਈ ਇੰਡੀਅਨ ਸੀ। ਕਿਸੇ ਦੀ ਹਿੰਮਤ ਨਹੀਂ ਸੀ ਪਈ ਮੇਤੋਂ ਉਹਦਾ ਗੁੱਟ ਛੁਡਾਉਣ ਦੀ। ਡੇਵਿਡ ਤਾਂ ਖੜ੍ਹਾ ਥਰ-ਥਰ ਕੰਬੀ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਆਉ ਬਾਹਰ ਉਏ, ਭੈਣ ਦਿਉ ਕੁੱਤਿਉ ਕਰੋ ਜਵਾਈ ਨਾਲ ਮਿਲਣੀ!
ਹਰਿੰਦਰ- ਮਖਿਆ, ਆਉ ਵੀ ਅੰਦਰ। ਡੰਡ ਨਾ ਪਾਇਆ ਕਰੋ। ਆਪਣੀ ਕੋਈ ਦੁਸ਼ਮਣੀ ਆ ਉਹਨਾਂ ਨਾਲ?
ਅਜਮੇਰ- ਹੈ ਕਿਉਂ ਨ੍ਹੀਂ? ਮੈਂ ਤਾਂ ਜਲਿਆਵਾਲੇ ਬਾਗ ਦਾ ਬਦਲਾ ਲੈਣਾ। ਭਾਜੀ ਪਾ ਕੇ ਇਹ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਜਾਣਗੇ ਕਿੱਥੇ? ਮੈਂ ਤਾਂ ਕਰ ਦੂੰ ਇਹਨਾਂ ਦੀ ਨਸਲ ਖਰਾਬ।
ਹਰਿੰਦਰ- ਰਹਿਣ ਦੋ, ਵੱਡੇ ਊਧਮ ਸਿੰਘ ਬਣਦੇ ਆ।
ਅਜਮੇਰ- ਤੇਰਾ ਭਾਈ ਤਾਂ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦਾ, ਓ ਬਾਬਰੀਏ (ਬਰਾਬਰਾ) ਤੂੰ ਹੀ ਨਿਕਲਿਆ! ਤੈਥੋਂ ਵਾਰ ਕੇ ਵਿਸਕੀ ਪੀਵਾਂ। ਨੀ, ਇੱਕ ਪਲ ਵਿੱਚ ਸਦੀਆਂ ਜੀਵਾਂ। ਹਾਅਤ!
ਹਰਿੰਦਰ- ਬਥੇਰੇ ਬੱਕਰੇ ਬੁਲਾ ਲਏ। ਬਸ ਕਰੋ। -ਹਾਂ ਆਏਂ ਬੀਬੇ ਬਣ ਕੇ ਆਖੇ ਲੱਗ ਜਿਆ ਕਰੋ। ਵੜ੍ਹ ਚੱਲ ਘਰੇ। -ਹੁਣ ਕੀ ਹੋ ਗਿਐ, ਬਰੈਕਾਂ ਲਾ ਲਈਆਂ?
ਅਜਮੇਰ- ਨਹੀਂ ਬਈ, ਮੈਂ ਤੈਥੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਅੰਦਰ ਨ੍ਹੀਂ ਜਾਣਾ। ਗੋਰਿਆਂ ਦੇ ਕਹਿਣ ਆਂਗੂੰ ਲੇਡੀਜ਼ ਫੱਸਟ।
ਹਰਿੰਦਰ- ਠੀਕ ਐ, ਮੈਂ ਪਹਿਲਾਂ ਵੜ੍ਹਦੀ ਆਂ। ਆਜੋ ਆਜੋ, ਸੰਗੋ ਨਾ। ਲਿਆਉ ਡੋਰ ਬੰਦ ਕਰਕੇ ਜ਼ਿੰਦਾ ਲਾ ਦਇਏ। ਸ਼ਾਬਾਸ਼ ਦੈਟਸ ਮੋਰ ਲਾਇਕ ਇੱਟ।
ਅਜਮੇਰ- ਗੌਰਮੈਂਟ ਜੀ! ਆਹ ਸੋਫਾ ਵਿਹਲਾ ਪਿਐ, ਬਹਿ ਜਾਂ ਏਥੇ?
ਹਰਿੰਦਰ- ਆਹੋ, ਹੋਰ ਬਾਜੇ ਆਲੇ ਸੱਦਾਂ, ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਆਇਆਂ ਤੋਂ ਬੈਠੋਂਗੇ? -ਰੋਟੀ ਖਾਣੀ ਆ?
ਅਜਮੇਰ- ਖਾਣੀ ਕਿਉਂ ਨ੍ਹੀਂ? ਮੇਰਾ ਬਰਤ ਰੱਖਿਆ ਵਿਐ?
ਹਰਿੰਦਰ- ਚੰਗਾ ਹਿੱਲਿਓ ਨਾ। ਅਈਥੇ ਹੀ ਬੇਠੇ ਰਹੀਓ। ਮੈਂ ਰੋਟੀ ਲਾਹੁਣ ਲੱਗਦੀ ਆਂ।
ਅਜਮੇਰ- ਨਹੀਂ। ਅੜਕ ਜਾਹ, ਮਾੜਾ ਜਿਹਾ ਡੱਬਾ-ਡੂਬਾ ਲਾ ਲੈਣ ਦੇ।
ਹਰਿੰਦਰ- ਕਸਰ ਆ ਅਜੇ?- ਅੱਗੇ ਈ ਟੱਲੀ ਹੋ ਕੇ ਆਏ ਓ। ਕੀ ਲੋੜ੍ਹ ਸੀ ਘਰ ਆਉੁਣ ਦੀ? ਪੱਬ ਚ ਈ ਰਹਿਣ ਲੱਗ ਜੋ। ਰੱਜੇ ਤਾਂ ਰਹੋਂਗੇ?
ਅਜਮੇਰ- ਜਿੰਨੀ ਪੀਤੀ ਸੀ ਉਹ ਤਾਂ ਲਹਿ ਗਈ ਸਾਉਰੇ ਦੀ, ਬੈਠੀ ਆ ਹਲੇ ਤਾਈਂ। ਇੰਡੀਅਨਾਂ ਦੇ ਪੱਬਾਂ ਦੀ ਬੀਅਰ ਕਾਹਦੀ ਆ? ਪਾਣੀ ਪਾ ਕੇ ਨਿਰੀ ਲੱਸੀ ਈ ਬਣਾਈ ਪਈ ਹੁੰਦੀ ਆ। ਗਲਾਸੀ ਲਾਏ ਬਿਨਾਂ ਨ੍ਹੀਂ ਗੱਲ ਬਣਨੀ। -ਆ ਡਰਾਅ ਚ ਖਾਲੀ ਬੋਤਲ ਕਾਸਨੂੰ ਰੱਖੀ ਪਈ ਆ?
ਹਰਿੰਦਰ- ਮੈਨੂੰ ਕੀ ਪਤੈ? ਮੈਂ ਥੋੜਾ ਪੀਂਦੀ ਆਂ। ਤੁਸੀਂ ਜਾਣੋ, ਥੋਡਾ ਕੰਮ ਜਾਣੇ। -ਮੈਂ ਤੜਕੇ ਦੀ ਉੱਠੀ ਹੋਈ ਆਂ। ਸਵੇਰ ਦੀ ਮੰਜੇ ਨਾਲ ਪਿੱਠ ਲਾ ਕੇ ਨ੍ਹੀਂ ਦੇਖੀ। ਸੌਣੈ ਮੈਂ ਵੀ। ਤੋਰੀ-ਫੁਲਕਾ ਛਕੋ ਤੇ ਪੈਣ ਦੀ ਕਰੋ।
ਅਜਮੇਰ- ਲਾਹ ਲੈ ਫੇਰ। ਗੱਲ ਸੁਣੀ? ਕੁਸ਼ ਨ੍ਹੀਂ ਕੁਸ਼ ਚੱਲ ਇਉਂ ਕਰ ਰਹਿਣ ਦੇ ਰੋਟੀ ਨੂੰ ਭੁੱਖ ਨ੍ਹੀਂਪੱਬ ਚ ਭੁੰਨ੍ਹੇ ਹੋਏ ਸਟੇਕ ਜਿਹੇ ਖਾਹ ਲੇ ਸੀਗੇ।
ਹਰਿੰਦਰ- ਇਸ ਬੰਦੇ ਦੀਆਂ ਵੀ ਸਲਾਹਾਂ ਨ੍ਹੀਂ ਬਣਦੀਆਂ।
ਅਜਮੇਰ- ਚੰਗਾ ਭਾਗਵਾਨੇ ਮੈਂ ਉੱਤੇ ਚੱਲਦਾਂ ਦੀਪੂ ਕੋਲ, ਤੂੰ ਵੀ ਛੇਤੀ ਆਜੀਂ। ਚੁੱਲੇ-ਚੌਂਕੇ ਦਾ ਕੰਮ ਮੁਕਾ ਕੇ।
ਹਰਿੰਦਰ- ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਬਚ ਕੇ ਜਾਇਓ।
ਅਜਮੇਰ- ਤੂੰ ਮੈਨੂੰ ਸ਼ਰਾਬੀ ਸਮਝਦੀ ਏਂ?
ਹਰਿੰਦਰ- ਦੇਖਿਐ? ਮੈਂ ਕਿਹਾ ਸੀ ਨਾ? ਲੱਗੇ ਸੀ ਡਿੱਗਣ ਭੰਨ੍ਹ ਦੇਣਾ ਸੀ ਟੀ ਵੀ ਹੁਣੇ ਈ। ਅਜੇ ਤਾਂ ਇਹਦੀਆਂ ਕਿਸਤਾਂ ਵੀ ਨਹੀਂ ਉਤਾਰ ਹੋਈਆਂ। ਸੰਭਲ ਕੇ ਚੜ੍ਹਿਓ ਪੌੜੀਆਂ? ਸਿੱਧੇ ਬੈੱਡਰੂਮ ਚ ਜਾ ਕੇ ਦੀਪੂ ਨਾਲ ਪੈ ਜੀਉ। ਦੇਖ ਕੇ ਪਇਉ, ਮੁੰਡੇ ਦੀ ਲੱਤ-ਬਾਂਹ ਤੇ ਨਾ ਭਾਰ ਦੇ ਦਿਉ। ਮੈਂ ਦਾਲ ਨਾਲ ਦੋ ਬਰੈੱਡਾਂ ਖਾਹ ਕੇ ਥੋਡੇ ਮਗਰੇ ਆਈ।
ਅਜਮੇਰ- ਦੀਪੂ? ਪੁੱਤ ਸੁੱਤਾ ਪਿਐਂ, ਹੈਂ? ਓ ਮੇਰਾ ਲਾਡੀ ਮੇਰਾ ਸੋਨਾ ਮੇਰਾ ਮੋਤੀ ਮੇਰਾ ਹੀਰਾ ਗਹਿਰੀ ਨੀਂਦ ਵਿੱਚ ਲੱਗਦੈ? ਮੈਂ ਤਾਂ ਆਪਦੇ ਦੀਪੂ ਪੁੱਤ ਨਾਲ ਖੇਲਣਾ ਸੀ। ਲਾਡ-ਬਾਡੀਆਂ ਕਰਨੀਆਂ ਸੀ। ਝੂਟੇ-ਮਾਟੇ ਦੇਣੇ ਸੀ। -ਖੈਰ ਕੋਈ ਨ੍ਹੀਂ ਪੁੱਤਰਾ, ਸਵੇਰੇ ਸਹੀ। ਤੈਨੂੰ ਕੱਚੀ ਨੀਂਦੇ ਨ੍ਹੀਂ ਜਗਾਉਣਾ। ਅੱਧੀ ਰਾਤ ਹੋਈ ਪਈ ਆ- ਮੈਂ ਵੀ ਸੌਂ ਜਾਂਨੈ।
ਹਰਿੰਦਰ- (ਲੈ ਖਾਂ! ਮੰਜੇ ਤੇ ਇੰਝ ਮੂਧਾ ਹੋਇਆ ਪਿਐ, ਜਿਵੇਂ ਵੱਢ ਕੇ ਚਰੀ ਦੀ ਭਰੀ ਟਰਾਲੀ ਚ ਸਿੱਟੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਮਸਾਂ-ਮਸਾਂ ਉਡੀਕਦੀ ਨੂੰ ਰਾਤ ਆਉਂਦੀ ਐ ਤੇ ਇਹ ਸਾਹਬ ਬਹਾਦਰ ਘਰੇ ਆਉਂਦੇ ਈ ਪਿੱਠ ਮਰੋੜ ਕੇ ਸੌਂ ਜਾਣਗੇ। ਬੰਦਾ ਕੋਈ ਕਬੀਲਦਾਰੀ ਦੀ ਗੱਲ ਈ ਕਰੇ। ਤੀਵੀਂ ਨਾਲ ਦੁੱਖ-ਸੁੱਖ ਸਾਂਝਾ ਕਰੇ। ਤੜਕੇ ਉੱਠਦਾ ਈ ਘਰੋਂ ਕੰਮ ਤੇ ਚਲਿਆ ਜਾਂਦੈ। ਸਾਰੀ ਦਿਹਾੜੀ ਆਏਂ ਫੋਕੀ ਨਿਕਲ ਜਾਂਦੀ ਆ। ਆਥਣ ਨੂੰ ਉਥੋਂ ਫੈਕਟਰੀਉਂ ਹੱਟਦਾ ਸਿੱਧਾ ਈ ਪੱਬ ਚ ਵੜ੍ਹ ਜਾਂਦੈ। ਰਾਤ ਚਾੜ ਕੇ ਘਰ ਨੂੰ ਆਉਂਦੈ। ਬਿੰਦ ਵਿੱਚ ਦੀ ਘਰਾੜੇ ਮਾਰਨ ਲੱਗ ਜੂ। ਕੀ ਕਰਾਂ? ਗੱਲ ਵੀ ਜ਼ਰੂਰੀ ਐ। ਉਠਾਲ ਲੈਨੀ ਆ। ਠਹਿਰ ਕੇ ਲਾਹ ਲਊ ਨੀਂਦ। ਪੱਬ ਚ ਬੈਠਾ ਤਾਸ਼ ਈ ਕੁੱਟਦਾ ਸੀ, ਕਿਹੜਾ ਹੱਲਟ ਹੱਕਦਾ ਆਇਐ।)
ਅਜਮੇਰ- ਕੀ ਬਿੱਲੀ ਆਂਗੂੰ ਪਰਚਾਂਡੇ ਜਿਹੇ ਮਾਰੀ ਜਾਨੀ ਆ? ਸੌਂ ਲੈਣ ਦੇ?
ਹਰਿੰਦਰ- ਆ ਹਾ! ਦਰ ਵੜ੍ਹਦਿਆਂ ਥੋਨੂੰ ਨੀਂਦ ਆਉਣ ਲੱਗ ਜਾਂਦੀ ਆ, ਪੱਬ ਵਾਲੇ ਚਾਹੇ ਸਾਰੀ ਰਾਤ ਬਹਾਈ ਰੱਖਦੇ, ਹਿੱਲਣ ਦਾ ਨਾਂ ਨ੍ਹੀਂ ਲੈਣਾ ਉਥੋਂ?
ਅਜਮੇਰ- ਤੈਂ ਜਗਾ ਕੇ ਮੈਥੋਂ ਕੀ ਕਸੀਦਾ ਕਢਾਉਣੈ?
ਹਰਿੰਦਰ- ਸੁਣੋ ਜੀ। ਅੱਜ ਮੇਰੇ ਛੋਟੇ ਭਰਾ, ਲੱਖੇ ਦਾ ਫੋਨ ਆਇਆ ਸੀ। ਉਹ ਜਰਮਨ ਤੱਕ ਤਾਂ ਪਹੁੰਚ ਗਿਐ। ਛੇ ਮਹਿਨੇ ਹੋ ਚੱਲੇ ਨੇ ਘਰੋਂ ਬੇਘਰ ਹੋਏ ਨੂੰ। ਕਹਿੰਦਾ ਸੀ, ਭੈਣ ਜੀ ਦੋ ਹਜ਼ਾਰ ਪੌਂਡ ਹੋਰ ਭੇਜ ਦੋ। -ਉਹਨੇ ਕਿਸੇ ਬੰਦੇ ਨਾਲ ਗੱਲ ਕਰੀ ਹੋਈ ਐ, ਜਿਹੜਾ ਉਹਨੂੰ ਆਪਣੀ ਲੌਰੀ ਚ ਲਕੋ ਕੇ ਫੇਅਰੀ ਰਾਹੀਂ ਡੋਬਰ ਤੱਕ ਲੈ ਆਉ। ਅੱਗੋਂ ਇੱਥੇ ਆਏ ਨੂੰ ਆਪਾਂ ਸਾਂਭ ਲਵਾਂਗੇ। ਕਿਸੇ ਤਣ ਪੱਤਣ ਲੱਗ ਜੂ। ਭੁੱਬਾਂ ਮਾਰ-ਮਾਰ ਰੋਂਦਾ ਸੀ। ਅਖੇ, ਕਈ ਦਿਨਾਂ ਦਾ ਭੁੱਖਾਂ। -ਦਿਨ-ਰਾਤ ਹੋਟਲਾਂ ਚ ਭਾਂਡੇ ਮਾਂਜਣੇ ਪੈਂਦੇ ਨੇ।
ਅਜਮੇਰ- ਇੱਥੇ ਆ ਕੇ ਕਿਹੜਾ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਬਣ ਜੂ। ਅਹੇ ਜਿਹਾ ਦਿਹਾੜੀ-ਦੱਪਾ ਉਹਨੂੰ ਇੱਥੇ ਕਰਨਾ ਪਊ। -ਕੰਨਾਂ ਚੋਂ ਮੈਲ ਕੱਢ ਕੇ ਸੁਣ ਲੈ, ਤੇਰੇ ਭਾਈ ਨੂੰ ਦੇਣ ਲਈ ਮੇਰੇ ਕੋਲ ਤਾਂ ਫੁੱਟੀ ਕੌਡੀ ਨ੍ਹੀਂ। ਮੇਰੀ ਮਸ਼ੀਨ ਲਾਈ ਹੋਈ ਆ ਬਈ ਨੋਟ ਛਾਪ-ਛਾਪ ਦਈ ਚੱਲਾਂ? ਛੇ ਹਜ਼ਾਰ ਪੌਂਡ ਤਾਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਦਈ ਬੈਠਾਂ।
ਹਰਿੰਦਰ- ਦੇਖ ਲਉ, ਕਿਸੇ ਖੱਲ-ਖੂੰਝੇ ਚ ਹੱਥ-ਪੈਰ ਮਾਰ ਕੇ? ਆਪਣੇ ਬਿਨਾਂ ਉਹਦਾ ਪਰਦੇਸਾਂ ਚ ਕੌਣ ਆ? ਤੁਸੀਂ ਹੀ ਬਾਂਹ ਫੜ੍ਹਨੀ ਆ ਉਹਦੀ।
ਅਜਮੇਰ- ਏਜੰਟਾਂ ਦੇ ਢਹੇ ਮੈਥੋਂ ਪੁੱਛ ਕੇ ਚੜ੍ਹਿਆ ਸੀ? ਇੰਡੀਆ ਚ ਐਸ਼ ਕਰਦੇ ਨੇ ਅੱਡੀਆਂ ਚੁੱਕ ਕੇ ਫਾਹਾ ਲਿਐ। ਉਥੇ ਤਾਂ ਹੱਗਣ ਵੀ ਹੀਰੋ-ਹੌਂਡੇ ਤੇ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਹੁਣ ਹੋਣ ਦੇ ਔਖਾ, ਤਾਂ ਹੀ ਅਕਲ ਆਊ। ਜਿੰਨੀ ਲੱਗੂ ਸੱਟ, ਓਨੇ ਨਿਕਲਣਗੇ ਵੱਟ।
ਹਰਿੰਦਰ- ਨਾ ਜੀ, ਇੰਝ ਨਾ ਕਹੋ। ਰੱਬ ਦਾ ਵਾਸਤੈ। ਤਰਸ ਖਾਉ ਮੇਰੇ ਵੀਰ ਤੇ।
ਅਜਮੇਰ- ਮੈਂ ਕਹਿਨਾਂ ਉਹ ਮੇਰੇ ਤੇ ਤਰਸ ਖਾਵੇ। -ਮੈਨੂੰ ਤਾਂ ਤੇਰੇ ਮਾਪਿਆਂ ਨੇ ਕੰਗਾਲ ਕਰਕੇ ਰੱਖ ਤਾ। ਖੁਦਾ-ਨਾਖਾਸਤਾ ਜੇ ਕੱਲ੍ਹ ਨੂੰ ਕੋਈ ਬਿਪਤਾ ਆ ਪਵੇ ਤਾਂ ਵਰਤਣ ਨੂੰ ਪੱਲੇ ਇੱਕ ਵੀ ਖੋਟਾ ਸਿੱਕਾ ਨ੍ਹੀਂ ਆਪਣੇ ਕੋਲ।
ਹਰਿੰਦਰ- ਮੈਂ -ਕਹਿੰਦੀ -ਸੀ, ਨਿਆਣੇ ਦੇ ਚਾਈਲਡ-ਬੈਨੀਫਿੱਟ ਦਾ ਬੈਂਕ ਚ ਤਿੰਨ ਹਜ਼ਾਰ ਜਮ੍ਹਾ ਪਿਐ। ਉਹ ਕੱਢਵਾ ਕੇ ਪਾ ਦਿੰਨੇ ਆ। ਲੱਖਾ ਵੀਰਾ ਇੱਥੇ ਆ ਕੇ ਇੱਕ ਨਿੱਕੀ ਪੈਨੀ ਨੀ੍ਹਂ ਰੱਖਦਾ, ਕੰਮ ਕਰਕੇ ਸਾਰੇ ਮੋੜ ਦੂ।
ਅਜਮੇਰ- ਪਹਿਲਾਂ ਪਿਛਲੇ ਤਾਂ ਮੋੜ ਦੇਵੇ। ਸਰਕਾਰ ਮਾਪਿਆਂ ਨੂੰ ਚਾਈਲਡ-ਬੈਨੀਫਿੱਟ ਬੱਚੇ ਦੇ ਖਰਚੇ ਲਈ ਦਿੰਦੀ ਐ ਤੇ ਉਹ ਬੱਚੇ ਉੱਤੇ ਹੀ ਖਰਚ ਹੋਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਨੇ। ਥੋੜੇ-ਥੋੜੇ ਕਰਕੇ ਮੈਂ ਇਸ ਲਈ ਜੋੜਦਾਂ ਬਈ ਦੀਪੂ ਦੇ ਵੱਡੇ ਹੋਏ ਦੇ ਕੰਮ ਆਉਣ। ਕੱਲ੍ਹ ਨੂੰ ਆਪਾਂ ਉਹਦਾ ਵਿਆਹ ਵੀ ਕਰਨੈ, ਕਿ ਨਹੀਂ? ਤੇਰੇ ਡੇਲੇ ਕੱਢ ਦੂੰ ਜੇ ਉਹਨਾਂ ਪੌਂਡਾਂ ਕੰਨੀ ਝਾਕੀ ਏਂ ਤਾਂ। ਮੈਨੂੰ ਥੋਡੇ ਘਰਦਿਆਂ ਦੀ ਸਮਝ ਨ੍ਹੀਂ ਲੱਗਦੀ, ਕੁੜੀਆਂ ਨੂੰ ਦੇਈਦਾ ਹੁੰਦੈ ਕਿ ਲਈਦੈ? ਪਿਛਲੇ ਜਮਾਨਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸਿਆਣਿਆਂ ਨੇ ਕੁੜੀ ਦੇ ਘਰ ਦਾ ਪਾਣੀ ਨਾ ਪੀਣਾ। ਪਰ ਇੱਥੇ ਤਾਂ ਉਲਟੀ ਗੰਗਾ ਹੀ ਵਹਿੰਦੀ ਆ। ਤੂੰ ਹਰ ਵੇਲੇ ਪੇਕਿਆ ਦਾ ਟੌਰ ਚੱਕਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਏਂ। ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਕਦੇ ਕੁਸ਼ ਕਰਿਐ?
ਹਰਿੰਦਰ- ਹੋਰ ਏਦੂੰ ਪਰ੍ਹੇ ਉਹ ਕੀ ਕਰ ਦੇਣ? ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਪਾਲਿਐ-ਪੋਸਿਐ, ਪੜ੍ਹਾਇਐ-ਲਿਖਾਇਆ, ਵਿਆਹਿਐ।
ਅਜਮੇਰ- ਕਿਵੇਂ ਸੰਘ ਪਾੜਦੀ ਐ? ਨੀਵਾਂ ਬੋਲ ਦੀਪੂ ਨਾ ਉੱਠ ਜੇ। ਤੇਰੇ ਮਾਪਿਆਂ ਨੇ ਕੀ ਦੁਨੀਆਂ ਤੋਂ ਅਲਿਹਦਾ ਕਰ ਦਿੱਤੈ? ਸਾਰਾ ਜੱਗ ਇਵੇਂ ਕਰਦੈ।
ਹਰਿੰਦਰ- ਜਾਣੀ ਤੁਸੀਂ ਮੇਰੇ ਭਰਾ ਦੀ ਕੋਈ ਮਦਦ ਨ੍ਹੀਂ ਕਰਨੀ? ਠੀਕ ਆ ਫੇਰ। ਹੁਣ ਗੱਲਾਂ ਈ ਦੋ ਹੋਣਗੀਆਂ, ਜਾਂ ਤਾਂ ਤੁਸੀਂ ਪੌਂਡ ਭੇਜ ਦੋ। ਨਹੀਂ, ਥੋਡੀ ਮੇਰੀ ਸਾਸਰੀਅਕਾਲ ਐ। ਨਾ ਤੁਸੀਂ ਮੇਰੇ ਕੁੱਝ ਲੱਗਦੇ ਓ, ਨਾ ਮੈਂ ਥੋਡੀ। ਖਾਹ ਲਿਓ ਮੈਥੋਂ ਪਰੌਠੇ! ਮੈਂ ਵੀ ਵਾਈਫ ਵਾਲੀ ਕੋਈ ਡਿਊਟੀ ਪੂਰੀ ਨਹੀਂ ਕਰਨੀ! 
ਅਜਮੇਰ- ਮੈਨੂੰ ਦਾਬੇ ਦਿੰਦੀ ਏਂ? ਕੱਲ੍ਹ ਦੀ ਭੂਤਨੀ ਸਿਵਿਆਂ ਚ ਅੱਧ। ਜੇ ਮੈਂ ਪੈਸੇ ਦੇ ਕੇ ਸਭ ਕੁੱਝ ਕਰਾਉਣੈ ਤਾਂ ਤੈਥੋਂ ਫੇਰ ਮੈਂ ਬੜੇਵੇਂ ਲੈਣੇ ਆ, ਕੋਈ ਖੋਏ ਦੀ ਬਰਫੀ ਵਰਗੀ ਮੇਮ ਨਾ ਘਰੇ ਰੱਖੂੰ? ਟਿੰਡ-ਫੌਹੜੀ ਚੁੱਕ ਤੇ ਏਸੇ ਵੇਲੇ ਮੇਰੇ ਘਰੋਂ ਨਿਕਲ ਜਾ। ਫੱਕ-ਔਫ! ਉੱਠ ਖੜ੍ਹ? ਆਪਦੇ ਭਰਾ ਕੋਲ ਈ ਤੁਰ ਜਾ। ਵਗ ਜਾ ਵਗ। ਮੈਂ ਕੀ ਕਹਿੰਨਾਂ? ਮੈਂ ਲੜਾਈ ਤੋਂ ਟਲਦਾ ਸੀ ਬਈ ਦੀਪੂ ਸੁੱਤਾ ਪਿਐ। ਪਰ ਲਾਤੋਂ ਕੇ ਭੂਤ ਬਾਤੋਂ ਸੇ ਕਬ ਮਾਨਤੇ ਹੈਂ? ਛਤਰੌਲ ਫੇਰਨਾ ਈ ਪਊ ਤੇਰੇ। ਲਿਆ ਫੇਰ, ਦੇ ਈ ਦਵਾਂ ਤੈਨੂੰ ਦਾਖੂ ਦਾਣਾ। ਹੈਂਅ! ਹੂੰਅ!! ਘਸੁੰਨਾਂ ਨਾਲ ਖੜਕੈਂਤੀ ਕਰਨ ਦਾ ਸੁਆਦ ਨ੍ਹੀਂ ਆਉਂਦਾ। ਗੋਡੇ ਮਾਰ-ਮਾਰ ਠੋਕਦਾਂ ਤੇਰੀ ਕੰਡ। ਗੁੱਝੀ ਸੱਟ ਪਵਾਉਂਦੀ ਆ ਅਸਲੀ ਚੀਕਾਂ!
ਹਰਿੰਦਰ- ਹਾਏ ਹਈ ਮਰਗੀ ਅਈ ਬੀਬੀ ਲੋਕੋ ਵੇ, ਬਚਾ ਲਉ ਕਮਲਾ ਜੱਟ ਆਂਡੇ ਆਂਗੂੰ ਫੈਂਟੀ ਜਾਂਦੈ ਮੈਨੂੰ।
ਅਜ਼ਮੇਰ- ਤੇਰੀ ਮਾਂ ਭੈਣ ਚੋ ਸਾਲੀ ਦੇ ਬਹੁਤੇ ਹੀ ਖੰਭ ਨਿਕਲਦੇ ਆਉਂਦੇ ਨੇ। ਗਾਟਾ ਵੱਢਦੂੰ ਮੈਂ। ਕਿੱਦਣ ਦਾ ਮੂੰਹ ਅਲੀ ਝਾਕਦਾਂ। ਤੇਰਾ ਵੀ ਕਸੂਰ ਨ੍ਹੀਂ। ਚਿਰ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ ਵੱਜੀਆਂ ਨੂੰ। ਤੈਨੂੰ ਤਾਂ ਦੂਏ-ਤੀਏ ਦਿਨ ਡੋਜ਼ ਮਿਲਦੀ ਰਹੇ, ਫੇਰ ਲੋਟ ਰਹਿੰਦੀ ਏਂ। ਤੇਰੀ ਢੂਹੀ ਤੇ ਖਾਜ ਹੁੰਦੀ ਸੀ, ਹੋਰ ਕੁਸ਼ ਨ੍ਹੀਂ। ਜਨਾਨੀ ਨੂੰ ਅੱਖ ਦੀ ਘੂਰ ਬਥੇਰੀ ਹੁੰਦੀ ਐ। ਕਾਹਨੂੰ? ਏਨੀਆਂ ਕੁ ਲੱਤਾਂ-ਮੁੱਕੀਆਂ ਨਾਲ ਤੇਰਾ ਕੀ ਬਣਿਐ? ਜਿਗਰਾ ਰੱਖ, ਹੇਠੋਂ ਸੰਮਾਂ ਆਲੀ ਡਾਂਗ ਸਰੋਂ ਦੇ ਤੇਲ ਚ ਭਿਉਂ ਕੇ ਲਿਆਉਂਨਾਂ ਤੇ ਮੁਰੰਮਤ ਕਰਦਾਂ ਤੇਰੀ। ਰੋਜ਼-ਰੋਜ਼ ਦਾ ਯੱਭ ਮੁਕਾ ਕੇ ਛੱਡੂੰ ਅੱਜ। 
ਹਰਿੰਦਰ- ਹਾੜੇ-ਹਾੜੇ! ਬਖਸ਼ ਦੋ ਜੀ। ਬਸ ਕਰੋ ਹੁਣ ਹੋਰ ਨਾ ਕੁੱਟੋ। ਜਾਨੋਂ ਮਾਰਨੈ ਮੈਨੂੰ? ਗਲਤੀ ਹੋ ਗਈ ਮੈਥੋਂ ਅਣਜਾਣ ਤੋਂ। ਸੌਰੀ-ਸੌਰੀ-ਸੌਰੀ ਜੀ। ਮੁੜ ਕੇ ਨ੍ਹੀਂ ਵੱਧ-ਘੱਟ ਬੋਲਦੀ। ਆਹ ਲਉ, ਥੋਡੇ ਪੈਰੀਂ ਪੈਨੀ ਆਂ। ਜਿਵੇਂ ਕਹੋਂਗੇ, ਉਵੇਂ ਕਰੂੰਗੀ।
ਦੀਪੂ- ਐਂ ਐਂ ਐਂ ਟੈਂਅ ਆਂ ਅੰਊਂ ਉਂਅ ਐ ਐਂ।
ਹਰਿੰਦਰ- ਝਾਕੋ? ਮੁੰਡੇ ਨੂੰ ਜਗਾ ਕੇ ਰੱਖ ਦਿੱਤੈ।
ਅਜਮੇਰ- ਮੈਂ ਕੀ ਕੀਤੈ? ਲੜਾਈ ਤਾਂ ਤੈਂ ਛੇੜੀ ਹੈ।
ਹਰਿੰਦਰ- ਕੀ ਹੋਇਆ ਮੇਰੇ ਪੁੱਤ ਨੂੰ। ਅਲੇ-ਅਲੇ-ਅਲੇ। ਰੋਣ ਕਿਉਂ ਲੱਗ ਪਿਐ। -ਨਾ ਮੇਰੇ ਬਿੱਲੇ ਚੁੱਪ ਕਰ ਜਾ।
ਅਜਮੇਰ- ਲਿਆ ਮੈਂ ਢਿੱਡ ਤੇ ਪਾ ਲੈਂਦਾਂ ਤੇ ਥਾਪੜ ਕੇ ਹੁਣੇ ਸੁਆ ਦਿੰਨੈਂ। -ਹੂੰਅ ਹੂੰਅ ਓਅ ਓਅ।
ਹਰਿੰੰਦਰ- ਮੈਂ ਲੋਰੀ ਸੁਣਾਉਂਦੀ ਆਂ । -ਮੇਰੇ ਬਾਲ ਮੇਰੇ ਲਾਲ, ਸੌਂ ਜਾ ਮੰਮੀ ਨਾਲ ਸੌਂ ਜਾ ਨੀਂਦੀਆ ਰਾਣੀ ਆ ਜਾ ਮੇਰੇ ਲਾਡਲੇ ਨੂੰ ਸੁਆ ਜਾ ਮੇਰੇ ਸੂਰਜ ਮੇਰੇ ਚੰਨ ਮੇਰੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਦੇ ਤਾਰੇ ਮੇਰੇ ਰਾਜ ਦੁਲਾਰੇ ਬੁੜਾਪੇ ਦੇ ਸਹਾਰੇਸੌਂ ਜਾ ਊਂ ਅ।
ਦੀਪੂ- --------------------------।
ਅਜਮੇਰ- ਲਉ ਜੀ ਸੌਂ ਗਿਐ, ਦੀਪੂ। ਐਧਰ ਹੋ, ਕੰਧ ਵੱਲ ਇੱਕ ਪਾਸੇ ਕਰਕੇ ਲਿਟਾ ਦੇਵਾਂ ਪੁੱਤ ਨੂੰ।
ਹਰਿੰਦਰ- (ਜਿੱਥੇ ਮਰਜ਼ੀ ਪਿਆ ਰਹਿ। ਮੈਂ ਤਾਂ ਪਿੱਠ ਕਰਕੇ ਪੈਂਦੀ ਆਂ। ਪਾਪੀਆਂ! ਤੈਨੂੰ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਭਰ ਨਹੀਂ ਬਲਾਉਣਾ। -ਨਿਆਣੇ ਦੇ ਭਵਿੱਖ ਦੀ ਚਿੰਤਾ ਨਾ ਹੁੰਦੀ ਤਾਂ ਡੰਗਰ ਬੰਦੇ ਤੋਂ ਕਦੇ ਨਾ ਐਨੀ ਕਪੱਤ ਕਰਾਉਂਦੀ। ਮੈਨੂੰ ਤਾਂ ਦੀਪੂ ਦਾ ਐ ਬਈ ਇਹਦੀ ਬਿਚਾਰੇ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਰੁਲ ਜੂ। ਮਸ਼ੋਰਾਂ ਵਾਂਗੂੰ ਫਿਰੂ। ਬੱਚੇ ਨੂੰ ਦੋਨਾਂ ਦੀ ਲੋੜ੍ਹ ਐ। ਇਕੱਲੀ ਮਾਂ ਜਾਂ ਇਕੱਲਾ ਪਿਉ, ਜੁਆਕ ਦੀ ਓਨੀ ਵਧੀਆ ਪਰਵਰਿਸ਼ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦੇ, ਜਿੰਨੀ ਅੱਛੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੋਨੋਂ ਮੀਆਂ-ਬੀਵੀ ਰਲ੍ਹ ਕੇ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਇਸੇ ਲਈ ਤਾਂ ਸਭ ਸਹੀ ਜਾਂਦੀ ਆਂ। ਨਹੀਂ, ਮੈਂ ਫੌਹੜੇ ਖਾਣ ਲਈ ਨ੍ਹੀਂ ਸੀ ਆਈ ਵਲੈਤ ਚ। ਆਏ ਦਿਨ ਛਿੱਤਰ ਖਾਹ-ਖਾਹ ਮੇਰਾ ਪਿੰਡਾ ਥਾਂ-ਥਾਂ ਤੋਂ ਪੱਛਿਆ ਪਿਐ ਇਉਂ ਲੱਗਦੈ ਜਿਵੇਂ ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ ਵੱਲੋਂ ਕਰਵਾਏ ਗਏ ਪ੍ਰਮਾਣੂ ਬੰਬਾਂ ਦੇ ਪਰੀਖਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਪੁਖਰਾਨ ਦੀ ਜ਼ਮੀਨ ਦਿੱਸਦੀ ਸੀ। ਇੱਕ ਮੈਂ ਹੀ ਆਂ ਜਿਹੜੀ ਕਹਿਰਾਂ ਦਾ ਜ਼ੁਲਮ ਜਰੀ ਜਾਂਨੀ ਆਂ। ਮੇਰੀ ਥਾਂ ਕੋਈ ਹੋਰ ਹੁੰਦੀ ਤਾਂ ਅਹੇ ਜੇ ਅੜ੍ਹਬ ਬੰਦੇ ਨਾਲ ਇੱਕ ਦਿਨ ਨਾ ਕੱਟਦੀ, ਬੋਰੀ-ਬਿਸਤਰਾ ਚੁੱਕ ਕੇ ਕਿੱਦਣ ਦੀ ਹਵਾ ਹੋ ਜਾਂਦੀ। ਮੇਰੇ ਅਣਮੁੱਲੇ ਰੂਪ ਦਾ ਆਨਾ ਮੁੱਲ ਨ੍ਹੀਂ ਪਿਆ ਏਸ ਘਰ ਚ। ਜਦੋਂ ਮੈਂ ਕਵਾਰੀ ਸੀ, ਉਦੋਂ ਮਰੱਬਿਆਂ ਦੇ ਮਾਲਕ ਮੁੰਡਿਆਂ ਦੇ ਰਿਸ਼ਤੇ ਆਉਂਦੇ ਹੁੰਦੇ ਸੀ ਮੈਨੂੰ। ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਤਾਂ ਮੇਰੇ ਪੇਕਿਆਂ ਦੀਆਂ ਦੇਹਲੀਆਂ ਨੀਵੀਂਆਂ ਕਰੀ ਤੀਆਂ ਸੀ ਮੇਰੇ ਸਾਕ ਲਈ। ਮੈਂ ਹੀ ਇੰਗਲੈਂਡ ਦੇ ਲਾਲਚ ਵਿੱਚ ਏਸ ਅਨਪੜ੍ਹ ਅਤੇ ਨੰਗ-ਮੁਲੰਗ ਤੇ ਡੁੱਲ ਗੀ। ਇੰਡੀਆ ਵਿਆਹ ਕਰਾਉਂਦੀ ਤਾਂ ਪੀੜੇ ਤੇ ਰੇਬ ਪਜਾਮੀ ਪਾ ਕੇ ਬੈਠੀ ਹੁਕਮ ਚਲਾਉਂਦੀ। ਰਾਜ ਕਰਦੀ ਰਾਜ। ਬੀਹ ਨੌਕਰ ਮੇਰਾ ਗੋਲਪੁਣਾ ਕਰਨ ਤੇ ਹੁੰਦੇ। ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਦੀਆਂ ਪੜ੍ਹ ਕੇ ਮਾਸਟਰਨੀਆਂ ਲੱਗੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਨੇ। ਮੈਂ ਇੱਥੇ ਫੈਕਟਰੀਆਂ ਚ ਮਜ਼ਦੂਰੀਆਂ ਕਰਦੀ ਆਂ। ਮੇਰਾ ਤਾਂ ਉਹ ਹਾਲ ਐ, ਪੱਥਣੀਆਂ ਪਈਆਂ ਪਾਥੀਆਂ ਬੀ ਏ ਪੜ੍ਹ ਕੇ ਕਿਸੇ ਨਾ ਕੰਮ ਆਈ। ਮੈਂ ਤਾਂ ਬੀ ਐੱਡ ਕਰਕੇ ਖੂਹ ਚ ਪਾ ਦਿੱਤੀ। ਇਹ ਆਪ ਅੰਗੂਠਾ ਛਾਪ ਸੀ, ਇਹਨੇ ਮੇਰੀ ਪੜਾਈ ਦੀ ਵੀ ਰਤਾ ਕਦਰ ਨ੍ਹੀਂ ਪਾਈ।)
ਅਜਮੇਰ- (ਮਨਾ ਚੰਗਾ ਭਲਾ ਸਾਰੇ ਇੰਡੀਆ ਵਿਆਹ ਕਰਵਾਉਣ ਤੋਂ ਵਰਜਦੇ ਸੀ। ਬਲਰਾਜ ਸਿੱਧੂ ਨੇ ਵੀ ਬਥੇਰੀਆਂ ਮੱਤਾਂ ਦਿੱਤੀਆਂ ਸੀ। ਸਭ ਕਹਿੰਦੇ ਸੀ ਬਈ ਇੰਡੀਆ ਦੀਆਂ ਕੁੜੀਆਂ ਨੂੰ ਤਾਂ ਪਿੱਛੇ ਦਾ ਹੀ ਰਹਿੰਦੈ। ਸਭ ਹੂੰਝ-ਹੂੰਝ ਮਾਪਿਆਂ ਦੇ ਬੱਬਰ ਚ ਹੀ ਪਾਈ ਜਾਂਦੀਆਂ ਰਹਿੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਮੇਰੀ ਅਕਲ ਤੇ ਪਰਦਾ ਪੈ ਗਿਆ ਸੀ। ਸੋਚਿਆ ਸੀ ਇੱਥੇ ਦੀਆਂ ਕੁੜੀਆਂ ਨੂੰ ਕਨਾਨੂੰ ਦਾ ਪਤਾ ਹੁੰਦੈ। ਮਾੜਾ ਜਿਹਾ ਖਹਿਬੜੋ, ਜਦੇ ਹੀ ਧਮਕੀ ਦੇਣ ਲੱਗ ਪੈਂਦੀਆਂ, ਕਹਿਣਗੀਆਂ ਸੱਦਾਂ ਪੁਲੀਸ? ਪੁਲਸ ਤਾਂ ਜਿਵੇਂ ਸਾਲੀਆਂ ਨਾਲੇ ਨਾਲ ਬੰਨ੍ਹੀ ਫਿਰਦੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ। ਇੱਟ-ਖੜੱਕੇ ਤੋਂ ਡਰਦੇ ਨੇ ਇੰਡੀਆ ਤੋਂ ਇਹ ਰਕਾਨ ਲਿਆਂਦੀ ਸੀ। ਮੈਂ ਸਮਝਦਾ ਸੀ ਪੰਜਾਬ ਦੀਆਂ ਕੁੜੀਆਂ ਸਾਊ ਹੁੰਦੀਆਂ। ਪਰ ਮਾੜੇ ਕਰਮਾਂ ਨੂੰ ਅਹੇ ਜਿਹੀ ਕੱਬੀ ਤੇ ਕਲੈਹਣੀ ਟੱਕਰੀ ਆ, ਨਿੱਤ ਕਲੇਸ਼ ਰੱਖਦੀ ਆ। ਜਿਹੜੀਆਂ ਵਿਆਹੀਆਂ ਤੀਵੀਂਆਂ ਪੇਕਿਆਂ ਦਾ ਮੋਹ ਨਹੀਂ ਛੱਡਦੀਆਂ, ਉਹ ਮੂਰਖਾਂ, ਆਪ ਤਾਂ ਔਖੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹੀ ਹਨ। ਸਗੋਂ ਦੂਜਿਆਂ ਨੂੰ ਵੀ ਤੰਗ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ। ਹਰ ਕੁੜੀ ਨੂੰ ਸ਼ਾਦੀ ਹੋਣਸਾਰ ਆਪਣੇ ਪੇਕੇ ਪਰਿਵਾਰ ਨਾਲੋਂ ਪਿਆਰ ਘਟਾ ਕੇ ਪਤੀ ਦੇ ਟੱਬਰ ਨਾਲ ਰਚਣਾ-ਮਿਚਣਾ ਚਾਹੀਦੈ ਤੇ ਸਾਹੁਰੇ ਘਰ ਨੂੰ ਹੀ ਆਪਣੇ ਅਸਲੀ ਘਰ ਵਜੋਂ ਸਵਿਕਾਰ ਲੈਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਇਧਰਲੇ ਬੰਦੇ ਜਿਹੜੇ ਇੰਡੀਆ ਵਿਆਹ ਕਰਵਾਉਣ ਜਾਂਦੇ ਨੇ, ਕੁੜੀਆਂ ਵਾਲਿਆਂ ਦਾ ਲੈਣ-ਦੇਣ ਲੈ ਕੇ ਕੰਘਾ ਕਰਕੇ ਰੱਖ ਦਿੰਦੇ ਨੇ। ਮੂੰਹੋਂ ਮੰਗ-ਮੰਗ ਟਰੱਕਾਂ ਦੇ ਟਰੱਕ ਭਰੇ ਲੈਂਦੇ ਨੇ। ਇੱਕ ਮੈਂ ਹਾਂ ਜੀਹਨੇ ਇੱਕ ਰੁਪਈਏ ਵਿੱਚ ਵਿਆਹ ਕਰਵਾਇਆ ਸੀ। ਇਹਦੇ ਮਾਪਿਆਂ ਦੱਲਿਆਂ ਤੋਂ ਡੱਕਾ ਨ੍ਹੀਂ ਲਿਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਤਾਂ ਮੇਰਾ ਏਨੇ ਨਾਲ ਹੀ ਸ਼ੁਕਰਗੁਜ਼ਾਰ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਸੀ। ਅੱਜ-ਕੱਲ੍ਹ ਸਭ ਅਹਿਸਾਨਫਰਾਮੋਸ਼ ਨੇ। ਕੋਈ ਨਹੀਂ ਕਿਸੇ ਦਾ ਗੁਣ ਪਾਉਂਦੈ। ਜੇ ਕਿਤੇ ਇੱਥੇ ਇੰਗਲੈਂਡ ਵਿੱਚ ਵਿਆਹ ਕਰਵਾਉਂਦਾ ਤਾਂ ਅਗਲੇ ਨੇ ਸੂਈ ਤੋਂ ਜਹਾਜ਼ ਤੱਕ ਹਰ ਚੀਜ਼ ਕੁੜੀ ਨੂੰ ਦਾਜ ਵਿੱਚ ਦੇਣੀ ਸੀ। ਵਿਆਹ ਕਰਵਾਉਣ ਵੇਲੇ ਮੇਰੀ ਤਾਂ ਮੱਤ ਮਾਰੀ ਗਈ ਸੀ। ਹੱਥੀਂ ਆਪਣੀ ਰੇਖ ਚ ਮੇਖ ਗੱਡ ਬੈਠਾ। ਸ਼ਾਇਦ ਵਿਕਟੋਰੀਆ ਦੀ ਹਾਅ ਲੱਗ ਗਈ ਐ, ਜਿਹੜੀ ਮੈਨੂੰ ਇਹ ਲੜਾਕੀ ਮਿਲੀ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਦੀ ਆਈ ਐ, ਘਰ ਨੂੰ ਪਾਨੀਪੱਤ ਦਾ ਮੈਦਾਨ ਈ ਬਣਾਇਆ ਪਿਐ। ਵਿਕਰੋਟਰੀਆਂ ਮੇਰੇ ਤੇ ਬੜਾ ਮਰਦੀ ਹੁੰਦੀ ਸੀ। ਉਹ ਤਾਂ ਮੇਰੀ ਖਾਤਰ ਆਪਣੇ ਮਾਪਿਆਂ ਦਾ ਘਰ ਵੀ ਛੱਡ ਆਈ ਸੀ। ਬੜੀਆਂ ਮਿੰਨਤਾਂ ਕਰੀਆਂ ਮੇਰੀਆਂ ਬਈ ਉਸ ਰੰਨ ਨੇ। ਕਹਿੰਦੀ ਸੀ ਵਿਆਹ ਕਰਵਾ ਲੈ, ਨਹੀਂ ਹੱਥੀਂ ਜਹਿਰ ਦੇ ਦੇ। ਮੈਂ ਹੀ ਨ੍ਹੀਂ ਉਹਨੂੰ ਲੱਤ ਲਾਈ। ਦੇਸੀ ਲਾੜੇ ਅਤੇ ਵਲਾਇਤੀ ਲਾੜੀ ਦੇ ਜਿਹੜੇ ਜੁਆਕ ਹੁੰਦੇ ਨੇ ਉਹ ਇਥੇ ਦੇ ਹੋ ਕੇ ਹੀ ਰਹਿ ਜਾਂਦੇ ਨੇ। ਇੰਡੀਆਂ ਜਾਣ ਲਈ ਉਹਨਾਂ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਖਿੱਚ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ। ਇਸੇ ਵਜ੍ਹਾ ਕਰਕੇ ਮੇਮ ਨਾਲ ਸ਼ਾਦੀ ਨਹੀਂ ਸੀ ਕੀਤੀ। ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਪੁਰਖਿਆਂ ਦੀ ਧਰਤੀ ਨਾਲੋਂ ਰਿਸ਼ਤਾ ਨਹੀਂ ਸੀ ਤੋੜਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ। ਚੰਗਾ ਰਹਿੰਦਾ ਵਿਕਰੋਟੀਆ ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਕਰਵਾ ਲੈਂਦਾ ਤਾਂ, ਦੋਨੋਂ ਜੀਅ ਮੌਜਾਂ ਕਰਦੇ। ਗੋਰੀਆਂ ਦੀ ਸਿਫਤ ਐ ਬਈ ਡੱਕਾ ਨ੍ਹੀਂ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਦਿੰਦੀਆਂ, ਨਾ ਪੇਕਿਆਂ ਨੂੰ, ਨਾ ਸਾਹੁਰਿਆਂ ਨੂੰ। ਆਪ ਕਮਾਉਂਦੀਆਂ ਤੇ ਆਪ ਹੀ ਉਡਾਉਂਦੀਆਂ। ਨਾ ਹੀ ਜਮ੍ਹਾ ਕਰ-ਕਰ ਬੈਂਕਾਂ ਭਰਦੀਆਂ। ਅੰਗਰੇਜ਼ਣਾਂ ਦਾ ਤਾਂ ਸਿੱਧਾ ਹਿਸਾਬ ਹੁੰਦੈ, ਦਾਲ ਰੋਟੀ ਖਾਉ, ਪ੍ਰਭੂ ਕੇ ਗੁਣ ਗਾਉ। ਅਸੀਂ ਏਸ਼ੀਅਨ ਹੀ ਆਪਣੇ ਲਈ ਸਿਰ-ਦਰਦੀਆਂ ਪੈਦਾ ਕਰ ਲੈਂਨੇ ਵਾਂ। ਬੇਸ਼ੱਕ ਮੈਨੂੰ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਚੱਜ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੀ, ਫੇਰ ਵੀ ਅਸੀਂ ਪੂਰੀ ਗਿੱਟ-ਮਿੱਟ ਕਰ ਲਈ ਦੀ ਸੀ। ਗੋਰੀ ਨਸਲ ਦੀ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਵਿਕਟੋਰੀਆ ਮੁਸਲਮਾਨਣੀਆਂ ਵਾਂਗੂੰ ਬਹੁਤ ਪਿਆਰ ਕਰਦੀ ਹੁੰਦੀ ਸੀ। ਅਜੇ ਤਾਈਂ ਭੁਲਾਇਆਂ ਨ੍ਹੀਂ ਭੁੱਲਦੀ। ਹਾਏ! ਵਿਕੀ (ਵਿਕਟੋਰੀਆ) ਕਿੱਥੇ ਐਂ ਤੂੰ? -ਲੋਕ ਪੁੱਤਾਂ ਦੀ ਦਾਤ ਲਈ ਰੱਬ ਅੱਗੇ ਨੱਕ ਰਗੜਦੇ ਨੇ। ਸਾਨੂੰ ਮਿਹਰਵਾਨ ਹੋ ਕੇ ਪ੍ਰਮਾਤਮਾ ਨੇ ਦੀਪੂ ਦਿੱਤੈ, ਇਹ ਉਹਦਾ ਜੀਵਨ ਬਰਬਾਦ ਕਰਨ ਤੇ ਤੁਲੀ ਹੋਈ ਆ। ਮੈਂ ਸੱਤੇ ਦਿਨ ਕੰਮ ਕਰਕੇ ਹੱਡ ਭੰਨ੍ਹਾਉਂਦਾਂ ਬਈ ਚਾਰ ਛਿੱਲੜ ਜਮ੍ਹਾ ਹੋ ਜਾਣ ਤਾਂ ਕਿ ਬਲੂਰ ਦੀ ਲਾਈਫ ਬਣ ਜੇ। ਪਰ ਇਹਨੇ ਕੁੱਤੀ ਨੇ ਔਲਾਦ ਦੇ ਮੂੰਹ ਦੀ ਬੁਰਕੀ ਖੋਹ ਕੇ ਮਾਪਿਆਂ ਨੂੰ ਰਜਾਉਣ ਤੇ ਲੱਕ ਬੰਨ੍ਹਿਆ ਹੋਇਐ। - ਮੇਰੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਨਰਕ ਬਣਾ ਕੇ ਰੱਖ ਦਿੱਤੀ ਆ ਏਸ ਗੰਦੀ ਜਨਾਨੀ ਨੇ। ਝਾਕਣਾ ਨ੍ਹੀਂ ਮੈਂ ਤਾਂ ਹੁਣ ਇਹਦੇ ਮਤਲਵਪ੍ਰਸਤ ਵੱਲ।)
ਕਮਰਾ- (ਤਕੜੇ ਚਿਰ ਤੋਂ ਖਾਸੀ ਦੇਰ ਲਈ ਕੰਨ ਪਾੜਵੀਂ ਖਾਮੋਸ਼ੀ!) 

ਹਰਿੰਦਰ- (ਚੱਲ ਬੀਬੀ ਹਰਿੰਦਰ ਕੁਰੇ! ਜੇ ਇਹ ਹੀਂਡੀ ਆ ਤਾਂ ਤੂੰ ਹੀ ਲਿਫ ਜਾਹ। ਠੰਡਾ ਤੱਤਾ ਸਮੋਣ ਦੀ ਜਾਚ ਸਿੱਖ। ਇਸਤਰੀ ਨੂੰ ਹੀ ਸਿਆਣਪ ਸੋਚਣੀ ਪੈਂਦੀ ਆ ਅਖੀਰ ਨੂੰ। ਸੰਤਾਨ ਖਾਤਰ ਝੱਲ ਲੈ ਚਗੌਂਟੇ, ਹੋਰ ਕੀ ਆ।)
ਅਜਮੇਰ- (ਭਾਈ ਅਜਮੇਰ ਸਿਆਂ! ਤੂੰ ਹੀ ਅਕਲ ਦਾ ਰਾਹ ਫੜ੍ਹ। ਇਹਨੂੰ ਆਕੜਕੰਨੀ ਤੀਵੀਂ ਨੂੰ ਤਾਂ ਤਿਉ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦਾ। ਤੂੰ ਕਿਉਂ ਨਿਆਣੀ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਉਜਾੜਣ ਲੱਗਿਐਂ? ਉਹ ਜਾਣੇ! ਔਖਾ-ਸੌਖਾ ਹੋ ਕੇ ਜਿਵੇਂ ਕਹਿੰਦੀ ਆ ਉਵੇਂ ਕਰ ਲੈ।)
ਦੀਪੂ- ਊ ਊ ਐ ਐਂ।
ਅਜਮੇਰ- ਇਹ ਫੇਰ ਕਿਉਂ ਰੋਣ ਲੱਗ ਪਿਐ? ਭੁੱਖਾ ਤਾਂ ਨ੍ਹੀਂ? ਦੁੱਧ ਪਿਲਾਇਆ ਸੀ?
ਹਰਿੰਦਰ- ਹਾਂ ਜੀ, ਰੱਜ ਕੇ ਪਿਆ ਸੀ। ਪਤਾ ਨ੍ਹੀਂ ਕਾਹਤੋਂ ਦੋ ਕੁ ਦਿਨਾਂ ਦਾ ਦੀਪੂ, ਇਉਂ ਹੀ ਰਿਹਾੜ ਜਿਹੀ ਕਰੀ ਜਾਂਦੈ। ਨਾ ਕੁੱਝ ਖਾਂਦੈ, ਨਾ ਪੀਂਦੈ, ਨਾ ਹੀ ਚੱਜ ਨਾਲ ਖੇਡਦਾ-ਖੁਡਦੈ।
ਅਜਮੇਰ- ਜੀ ਪੀ ਤੋਂ ਚੈਕਅੱਪ ਕਰਵਾ ਕੇ ਦਵਾਈ ਲੈਣੀ ਸੀ ਕੋਈ। ਕੁੱਝ ਦੁੱਖਦਾ ਨਾ ਹੋਵੇ।
ਹਰਿੰਦਰ- ਗਈ ਸੀ ਡਾਕਟਰ ਦੇ ਵੀ ਦਾਦਣਾ ਦੇਖ-ਦੁਖ ਕੇ ਕਹਿੰਦਾ, ਕੁਸ਼ ਨ੍ਹੀਂ ਹੋਇਆ। ਇਹ ਤਾਂ ਪਰਫੈਕਟਲੀ ਵੈੱਲ ਆ। -ਜਦੋਂ ਦਾ ਗੁਆਡੀਆਂ ਨੇ ਘਰ ਮੂਵ ਕੀਤੈ, ਦੀਪੂ ਉਦੋਂ ਦਾ ਈ ਉਦਾਸ ਜਿਹਾ ਰਹਿੰਦੈ। ਅੱਗੇ ਤਾਂ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਨਿਆਣਿਆਂ ਨਾਲ ਖੇਡਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਸੀ। ਇੱਲਤਾਂ ਬਹੁਤ ਕਰਦਾ ਸੀ। ਹੁਣ ਇਹਦਾ ਜੀਅ ਨ੍ਹੀਂ ਲੱਗਦੈ। ਗੁੱਸੇ ਨਾਲ ਜੋ ਚੀਜ਼ ਹੱਥ ਚ ਆਉਂਦੀ ਹੈ, ਚਲਾ ਕੇ ਮਾਰਦੈ। ਸ਼ੁਕਰ ਹੋਉ ਜਦ ਸਤੰਬਰ ਚ ਨਰਸਰੀ ਜਾਣ ਲੱਗੂ। ਘਰੇ ਤਾਂ ਕੱਲਾ ਕਰਕੇ ਕੰਧਾਂ-ਕੌਲਿਆਂ ਨਾਲ ਵੱਜਦਾ ਫਿਰਦੈ। ਉਂਝ, ਮੈਂ ਵੀ ਡਾਕਟਰ ਦੇ ਕਹੇ ਨਾਲ ਸਹਿਮਤ ਹਾਂ। ਮੈਨੂੰ ਵੀ ਲੱਗਦੈ ਇਹ ਢਿੱਲਾ-ਮੱਠਾ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਲੋਨਲੀ ਫੀਲ ਕਰਦੈ।
ਅਜਮੇਰ- ਇਹਨੂੰ ਖੇਡਣ ਲਈ ਖੇਡ ਦੇ ਦਿੰਨੇ ਆਂ ਫੇਰ। -ਹੁਣ ਤਾਂ ਗੈਪ ਵੀ ਖਾਸਾ ਹੀ ਪੈ ਗਿਐ।
ਹਰਿੰਦਰ- ਵਾਹੇਗੁਰੂ ਕਹੋ! ਆਪਣੀ ਤਾਂ ਭਾਈ ਬੱਸ ਆ।
ਅਜਮੇਰ- ਇੱਕ ਨਾਲ ਈ। ਇੱਕ ਨਾਲ ਕੀ ਬਣਦੈ?
ਹਰਿੰਦਰ- ਹੋਰ ਪੰਜਾਹ ਚਾਹੀਦੈ ਆ? ਬੰਦੇ ਨੂੰ ਜੰਮਣਾ ਪਵੇ ਫੇਰ ਪਤਾ ਲੱਗੇ। ਇੱਕ ਜੀਅ ਬਹੁਤ ਆ ਹੋਰ ਗਾਹਾਂ ਹਾਕੀ ਦੀ ਟੀਮ ਥੋੜਾ ਬਣਾਉਣੀ ਆ?
ਅਜਮੇਰ- ਘੱਟੋ-ਘੱਟ ਇੱਕ ਤਾਂ ਹੋਰ ਹੋਵੇ। ਸਿਆਣੇ ਕਹਿੰਦੇ ਹੁੰਦੇ ਆ, ਕੱਲੀ ਹੋਵੇ ਨਾ ਵਣਾਂ ਦੇ ਵਿੱਚ ਲਕੜੀ। ਕੱਲਾ ਨਾ ਹੋਵੇ ਪੁੱਤ ਜੱਟ ਦਾ। ਕੱਲੇ ਨੂੰ ਤਾਂ ਸ਼ਰੀਕ ਹੀ ਵੱਢ ਦਿੰਦੇ ਆ। ਇੱਕ ਜਣਾ ਕਿਹੜੇ ਕਿਹੜੇ ਪਾਸੇ ਹੋਊ? ਜਿਵੇਂ ਉਹ ਕਵਿਤਾ ਨ੍ਹੀਂ ਇੱਕ:-
ਇੱਕ ਪੁੱਤ ਨਾ ਜਾਈਂ ਰੰਨੇ।
ਲਾਡ ਵਿੱਚ ਨਾ ਆਖਾ ਮੰਨੇ।
ਬਾਹਰ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਮਾਪੇ ਅੰਨ੍ਹੇ।
ਘਰ ਆਵੇ ਤਾਂ ਭਾਂਡੇ ਭੰਨੇ।
ਇੱਕ ਪੁੱਤ ਨਾ ਜਾਈਂ ਰੰਨੇ।
ਇੱਕ ਪੁੱਤ ਨਾ।
ਹਰਿੰਦਰ- ਨਾਂਹ! -ਨਾ!! ਅਜੇ ਨ੍ਹੀਂ। ਹਾਲੇ ਹੱਥ ਤੰਗ ਐ।
ਅਜਮੇਰ- ਉੱਪਰ ਵਾਲਾ ਨਿਆਣੇ ਦਊ ਤਾਂ ਦਾਣੇ ਵੀ ਦਊ। ਬੜ੍ਹਾ ਦਇਆਵਾਨ ਐ ਉਹ, ਕੀੜਿਆਂ ਮਕੌੜਿਆਂ ਨੂੰ ਪੱਥਰਾਂ ਚ ਅੰਨ੍ਹ ਦਿੰਦੈ।
ਹਰਿੰਦਰ- ਨਾ ਬਾਬਾ ਨਾ, ਹੋਰ ਖਰਚੇ ਥੋੜੇ ਨੇ? ਪਹਿਲਾਂ ਚਾਰ ਛਿੱਲੜ ਜੋੜ ਲਈਏ।
ਅਜਮੇਰ- ਜੋੜ ਕੇ ਕਿਹੜਾ ਜਮਾਲੇ ਹੋਰਾਂ ਸ਼ਾਹ ਹੋ ਜਾਣੈ? ਮਿਸ਼ਾਲ ਬਾਲ ਕੇ ਰਾਤ ਕੱਟਾਂਗੇ। -ਭੋਲੀਏ ਹਰੇਕ ਜੀਅ ਵਿਧਮਾਤਾ ਤੋਂ ਆਪਣੇ ਚੰਗੇ-ਮਾੜੇ ਭਾਗ ਲਿਖਾ ਕੇ ਇਸ ਦੁਨੀਆਂ ਚ ਆਉਂਦੈ। ਇੰਨਸਾਨ ਦੇ ਕਰਮਾਂ ਚ ਹੁੰਦੈ ਉਹ ਉਹਨੂੰ ਹਰ ਹਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਰਹਿੰਦੈ। ਏਸ ਮੁਲਖ ਵਿੱਚ ਤਾਂ ਬੱਚਾ ਜੰਮਦਾ ਹੀ ਕਮਾਉਣ ਲੱਗ ਜਾਂਦੈ। -ਕੀ ਖਿਆਲ ਆ?
ਹਰਿੰਦਰ- ਮੈਂ ਕੀ ਕਹਿਣੈ? ਅਫੋਰਡ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹੋ ਤਾਂ ਦੇਖ ਲਉ?
ਅਜਮੇਰ- ਦੇਖਣਾ, ਦਿਖਾਉਣਾ ਕੀ ਆ? ਮਿਹਨਤ ਕਰਕੇ ਜੋੜੀ ਬਣਾਉਂਦੇ ਆਂ ਤੇ ਐਤਕੀ ਲੋਹੜੀ ਮਨਾਉਂਦੇ ਆਂ। -ਇੱਕ ਗੱਲ ਤਾਂ ਦੱਸ। ਮੇਰੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਕੀ ਕਡਿੰਆਲੀ ਤਾਰ ਦੀ ਵਾੜ ਕਰੀ ਹੋਈ ਆ, ਜਿਹੜਾ ਦੂਰ ਹੋ ਕੇ ਪਈ ਐਂ? ਕੰਜਰਦੀਏ, ਕੋਲ ਨੂੰ ਆਜਾ?
ਹਰਿੰਦਰ- ਆਹੋ, ਅੱਗੇ ਕੁੱਟਣ ਵੇਲੇ ਜੇ ਕੋਈ ਹੱਡੀ-ਪਸਲੀ ਸਾਬਤੀ ਬੱਚ ਗਈ ਐ ਤਾਂ ਉਹ ਵੀ ਤੋੜਣ ਦਾ ਇਰਾਦਾ ਹੋਣੈ? ਸੁਰਮਾ ਬਣਾ ਦੋ ਮੇਰਾ!
ਅਜਮੇਰ- ਮੇਰਾ ਦਿਮਾਗ ਖਰਾਬ ਹੋਇਐ, ਜੋ ਇੰਡੀਆ ਦੇ ਪੁਲਸੀਆਂ ਵਾਂਗੂੰ ਤੈਨੂੰ ਬਿਨਾਂ ਕਸੂਰੋਂ ਕੁੱਟੂੰਗਾ? ਛੱਮਕ-ਛੱਲੋ, ਮੈਂ ਤਾਂ ਪਿਆਰ ਕਰਨ ਲਈ ਸੱਦਦਾਂ।
ਹਰਿੰਦਰ- ਜਾਣਦਿਆ ਕਰੋ, ਕੁਫਰ ਤੋਲਣ ਨੂੰ। ਸ਼ਰਾਬ ਤੋਂ ਛੁੱਟ ਤੁਸੀਂ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਨੂੰ ਪਿਆਰ ਨ੍ਹੀਂ ਕਰਦੇ।
ਅਜਮੇਰ- ਕਰਦਾ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ? ਮੈਨੂੰ ਤਾਂ ਤੇਰਾ ਤਿਉ ਈ ਬਹੁਤ ਆਉਂਦੈ। ਕਹੇਂ ਤਾਂ ਹਨੂੰਮਾਨ ਵਾਂਗੂੰ ਛਾਤੀ ਪਾੜ੍ਹ ਕੇ ਦਿਖਾ ਦਿੰਦਾਂ? -ਐਵੇਂ ਕਵਾਰੀਆਂ ਕੁੜੀਆਂ ਵਾਂਗੂੰ ਨਖਰੇ ਜਿਹੇ ਕਰਕੇ ਬੰਦੇ ਦਾ ਬਹੁਤਾ ਦਿਲ ਨ੍ਹੀਂ ਤੜਫਾਈਦੈ।
ਹਰਿੰਦਰ- ਮੈਂ ਨ੍ਹੀਂ ਤੁਹਾਡੇ ਨੇੜੇ ਆਉਣਾ। ਪਰ੍ਹੇ ਹੋ ਜੋ। ਮੈਂ ਕਿਹਾ ਨਾ, ਹੱਟ ਜੋ। ਮੇਰੇ ਪੱਟਾਂ ਤੇ ਹੱਥ ਨਾ ਫੇਰੋ। ਗੁੱਸੇ ਆਂ ਮੈਂ ਧਾਡੇ ਨਾਲ।
ਅਜਮੇਰ- ਨਾ ਮੇਰੀ ਜਾਨ ਰੁੱਸ ਨਾ। ਮਿੰਨਤ ਕਰਦਾਂ ਤੇਰੀ। ਪੈਰੀਂ ਹੱਥ ਲਵਾ ਲੈ? ਆਹ ਦੇਖ ਤੇਰੇ ਗੋਡੇ ਘੁੱਟਦਾਂ। ਚਾਹੇ ਜਿਵੇਂ ਮਾਸਟਰ ਨਿਆਣਿਆਂ ਨੂੰ ਸਜਾ ਦੇਣ ਲਈ ਕਰਵਾਉਂਦੇ ਹੁੰਦੇ ਨੇ ਉਵੇਂ ਲੱਤਾਂ ਹੇਠ ਦੀ ਕੰਨ ਫੜ੍ਹਾ ਕੇ ਮੁਰਗਾ ਬਣਾ ਲੈ? ਪਰ ਕਿਵੇਂ ਨਾ ਕਿਵੇਂ ਮੰਨ ਜਾ। ਮੇਰੇ ਵਾਸਤੇ ਨਾ ਸਹੀ, ਦੀਪੂ ਦੀ ਖਾਤਰ ਸਹੀ। -ਡਾਰਲਿੰਗ, ਤੇਰੀ ਬੇਰੁਖੀ ਤਾਂ ਮੈਨੂੰ ਕਤਲ ਕਰੀ ਜਾ ਰਹੀ ਹੈ। ਕਿਆ ਮਜ਼ਾ ਬਾਰ-ਬਾਰ ਮਿਲਤਾ ਹੈ ਤੁਮੇ ਹਮ ਸੇ ਰੂਠ ਜਾਨੇ ਮੇ, ਰੂਠਨੇ ਕੋ ਲਗਤੀ ਹੈਂ ਦੋ ਘੜੀਆਂ ਉਮਰ ਕੱਟ ਜਾਏਗੀ ਮਨਾਨੇ ਮੇ।
ਹਰਿੰਦਰ- ਜਿੰਨੇ ਮਰਜ਼ੀ ਡਾਇਲਾਗ ਮਾਰ ਲੋ, ਐਨਾ ਸੁਖਾਲਾ ਮੰਨਣ ਵਾਲੀ ਨ੍ਹੀਂ ਮੈਂ। ਖੂਬ ਸਮਝਦੀ ਆਂ ਮੈਂ ਤੁਹਾਡੀਆਂ ਚਾਲਾਂ, ਦਿਨੇ ਲੜਾਈਆਂ, ਰਾਤ ਨੂੰ ਸੁਲ੍ਹਾ-ਸਫਾਈਆਂ।
ਅਜਮੇਰ- ਪੀਤੀ ਖਾਧੀ ਵਿੱਚ ਆਦਮੀ ਨੂੰ ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਲੱਗਦਾ ਹੁੰਦਾ। ਉਂੱਚਾ-ਨੀਵਾਂ ਬੋਲਿਆ ਜਾਂਦੈ। ਤੂੰ ਬੁਰਾ ਨਾ ਮਨਾਇਆ ਕਰ। ਪੁੱਤ ਜੱਟਾਂ ਦੇ ਬੋਲਦੇ ਕੌੜਾ , ਦਿਲਾਂ ਦੇ ਅਸੀਂ ਖੰਡ ਹੀਰੀਏ।
ਹਰਿੰਦਰ- ਮੈਂ ਹੋਰ ਕੀ ਸਿਆਪੇ ਕਰਦੀ ਆਂ? ਆਹੀ ਤਾਂ ਮੈਂ ਕਹਿੰਦੀ ਆਂ, ਜਿੰਨਾ ਚਿਰ ਮੂਤ ਪੀਣਾ ਨ੍ਹੀਂ ਛੱਡਦੇ, ਓਨੀ ਦੇਰ ਮੈਂ ਤੁਹਾਡਾ ਆਪਣੀ ਬੀਹੀ ਚੋਂ ਗੱਡਾ ਨ੍ਹੀਂ ਲੰਘਣ ਦੇਣਾ। -ਕੋਈ ਚੰਗੀ ਚੀਜ਼ ਨ੍ਹੀਂ ਹੈ ਇਹ। ਸ਼ਰਾਬ ਡੈਣ ਤਾਂ ਸ਼ਰਾਬੀ ਨੂੰ ਕਹਿੰਦੀ ਆ, ਪਹਿਲਾਂ ਤੂੰ ਮੈਨੂੰ ਪੀ, ਫੇਰ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਪਿਉਂਗੀ। -ਬਚ ਜਾਉ ਜੇ ਬਚ ਹੁੰਦੈ ਤਾਂ।
ਅਜਮੇਰ- ਮੇਰੀ ਮੈਰਲਿਨ ਮੁਨਰੋ, ਤੂੰ ਆਪਣੇ ਨਰਗਸੀ ਨੈਣਾਂ ਚੋਂ ਪਲਾਉਂਦੀ ਰਹੇਂ ਤਾਂ ਮੈਂ ਸ਼ਰਾਬ ਕਾਸ ਨੂੰ ਪੀਣੀ ਆ? ਤੂੰ ਲੜਦੀ-ਝਗੜਦੀ ਐ, ਤਾਂ ਮੈਂ ਦੁੱਖੀ ਹੋਇਆ ਪੀਨਾਂ । ਜੇ ਤੂੰ ਇੱਕ ਵਾਰ ਪਿਆਰ ਨਾਲ ਅੱਖਾਂ ਚ ਅੱਖਾਂ ਪਾ ਕੇ ਕਹੇਂ, ਛੱਡਦੇ ਸੌਫੀਆਂ ਪੀਣੀ ਮੈਂ ਨਾ ਡੀਪਲੋਮੈਟ ਤੋਂ ਘੱਟ ਮਿੱਤਰਾ ਤਾਂ ਮੈਂ ਦਾਰੂ ਵਨੀ ਝਾਕਾਂ ਨਾ। ਤੀਵੀਂਆਂ ਪਿੱਛੇ ਤਾਂ ਮਰਦ ਤਸਬੀਹਾਂ ਸਿੱਟ ਦਿੰਦੇ ਨੇ, ਸ਼ਰਾਬ ਤਾਂ ਚੀਜ਼ ਈ ਕੁੱਝ ਨਹੀਂ। -ਹਾਂ ਸੱਚ, ਮੈਨੂੰ ਕਹਿੰਨੀ ਐਂ, ਪਹਿਲਾਂ ਤੂੰ ਆਪਦੇ ਪੇਕਿਆਂ ਦਾ ਹੇਜ਼ ਛੱਡ? ਜਿਹੜੇ ਲੜਾਈ ਦੀ ਅਸਲੀ ਜੜ੍ਹ ਐ।
ਹਰਿੰਦਰ- ਮੰਨਜ਼ੂਰ ਐ। ਜਿਵੇਂ ਤੁਸੀਂ ਕਹੋਂ ਮੈਂ ਉਮੇ ਕਰੂੰ। ਜਿਦਣ ਮੇਰਾ ਤੁਹਾਡੇ ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਉਦਣੇ ਮਾਪਿਆਂ ਨਾਲੋਂ ਟੁੱਟ ਕੇ ਮੈਂ ਤੁਹਾਡੇ ਨਾਲ ਜੁੜ ਗਈ ਸੀ। ਮਰਦੇ ਦਮ ਤੱਕ ਮੈਂ ਤਾਂ ਥੋਡਿਆਂ ਸਾਹਾਂ ਚ ਸਾਹ ਲੈਣੈ। ਮੈਂ ਬਚਨ ਦਿੰਦੀ ਹਾਂ ਕਿ ਸਾਰੀ ਉਮਰ ਤਨ, ਮਨ, ਧਨ ਨਾਲ ਤੁਹਾਡੀ ਸੇਵਾ ਕਰਕੇ ਤੁਹਾਨੂੰ ਸਦਾ ਖੁਸ਼ ਰੱਖਣ ਦਾ ਯਤਨ ਕਰਾਂਗੀ। ਤੁਹਾਡੀ ਇੱਛਾ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਕੋਈ ਐਸਾ ਕੰਮ ਨਹੀਂ ਕਰਾਂਗੀ ਜਿਸ ਨਾਲ ਤੁਹਾਡਾ ਦਿਲ ਦੁੱਖੇ। ਹੁਣ ਤੋਂ ਜੇਕਰ ਕੋਈ ਖੁਨਾਮੀ ਕਰਾਂ ਤਾਂ ਮੈਨੂੰ ਨਿਸ਼ੰਗ ਮਸਾਲਾ ਰਗੜਨ ਵਾਲੇ ਕੁੰਡੇ ਚ ਪਾ ਕੇ ਘੋਟਣੇ ਨਾਲ ਦਰੜ ਦਿਉ। ਮੈਂ ਸੀਅ ਤੱਕ ਨਹੀਂ ਕਰੂੰਗੀ। -ਹੁਣ ਤੁਸੀਂ ਵਾਅਦਾ ਕਰੋ ਕਿ ਮੁੜ ਕੇ ਚੰਦਰੀ ਦਾਰੂ ਨੂੰ ਮੂੰਹ ਨਹੀਂ ਲਾਉਂਦੇ?
ਅਜਮੇਰ- ਲੈ ਫੇਰ, ਹੁਣ ਤਾਂ ਲੜਾਈ ਮੁੱਕ ਗੀ। ਤੂੰ ਵਾਅਦੇ ਦੀ ਗੱਲ ਕਰਦੀ ਐਂ, ਮੈਂ ਅੱਜ ਤੋਂ ਸ਼ਰਾਬ ਨਾ ਪੀਣ ਦੀ ਸਹੁੰ ਪਾਉਂਨਾਂ। ਕਹੇਂ ਤਾਂ ਜਿਹੜੀ ਆਪਣੀ ਰਸੋਈ ਚ ਖਾਲੀ ਬੋਤਲ ਪਈ ਆ, ਉਹ ਵੀ ਭੰਨ੍ਹ ਆਵਾਂ?
ਹਰਿੰਦਰ- ਰਹਿਣ ਦੋ ਐਨੀ ਉਵਰਐਕਟਿੰਗ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਈ ਜ਼ਰੂਰਤ ਨ੍ਹੀਂ। -ਫਿਲਹਾਲ ਤਾਂ ਮੇਰੇ ਰੂਪ ਦੀ ਭਰੀ ਸਰਾਹੀ ਨੂੰ ਡੀਕ ਲਾ ਕੇ ਗੱਟਾਗਟ ਪੀਣ ਦੀ ਕਰੋ।
ਅਜਮੇਰ- ਨਾਭੇ ਆਲੇ ਠੇਕੇ ਦੀਏ ਬੰਦ ਬੋਤਲੇ, ਤੈਨੂੰ ਲਾਹਾਂ ਨਾ ਬੁੱਲ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਲਾ ਕੇ। -ਖਬਨੀ ਕਿਉਂ, ਅੱਜ ਤੂੰ ਮੈਨੂੰ ਹੁਸੀਨ ਬਹੁਤ ਲੱਗਦੀ ਏਂ, ਤੇਰਾ ਪੁਰਨੂਰ ਜਲਵਾ ਔਰ ਮੇਰੀ ਖੁਰਖਾਬ ਬੇਦਾਰੀ। ਯੇ ਆਲਮ ਹੈ, ਦੋ ਆਲਮ ਮੇ ਜੋ, ਆਲਮ ਹੋ ਨਹੀਂ ਸਕਤਾ।
ਹਰਿੰਦਰ- ਉੜਦੂ ਜਈ ਨਾ ਘੋਟੋ ਜੀ, ਪੰਜਾਬੀ ਚ ਸੱਚੋ-ਸੱਚ ਦੱਸੋ ਤੁਹਾਨੂੰ ਮੈਂ ਕਿੰਨੀ ਕੁ ਸੋਹਣੀ ਲੱਗਦੀ ਆਂ?
ਅਜਮੇਰ- ਐਨੀ ਸੋਹਣੀ-ਐਨੀ ਸੋਹਣੀ ਕਿ ਮੇਰਾ ਜੀਅ ਕਰਦੈ, ਤੇਰੇ ਨਾਲ ਦੁਬਾਰਾ ਵਿਆਹ ਕਰਵਾ ਲਵਾਂ।
ਹਰਿੰਦਰ- ਦੱਤ! ਸ਼ੈਤਾਨ ਕਿਸੇ ਥਾਂ ਦੇ। ਪੁਰਾਣੇ ਵਿਆਹ ਨੂੰ ਕੀ ਉੱਲੀ ਲੱਗ ਗਈ ਐ? ਬਦਮਾਸ਼ ਨਾ ਹੋਵੋਂ ਤਾਂ, ਜਨਾਨੀ ਵਡਿਆਉਣੀ ਤਾਂ ਕੋਈ ਤੁਹਾਡੇ ਤੋਂ ਸਿੱਖੇ।
ਅਜ਼ਮੇਰ- ਆਏ-ਹਾਏ! ਮਾਧੁਰੀ ਦੀਕਸ਼ਿਤ ਈ ਬਣੀ ਪਈ ਐਂ ਅੱਜ ਤਾਂ। ਆਹ ਚਾਈਨਾ ਸਿਲਕ ਦਾ ਨਸਵਾਰੀ ਸੂਟ ਮੇਰੀ ਬਿਊਟੀ-ਕੁਈਨ ਦੇ ਪਾਇਆ ਹੋਇਆ ਬੜਾ ਫੱਬਦੈ। ਚਾਨਣ ਵੰਨਾ ਰੰਗ ਤੇਰਾ ਪੁਨਿਆ ਨੂੰ ਪਾਉਂਦਾ ਮਾਤ ਨੀ, ਥੋੜਾ ਜਿਹਾ ਨੇੜੇ ਹੋ ਜਾ ਸਿਨੇ ਚੋਂ ਨਿਕਲੇ ਲਾਟ ਨੀ ।
ਹਰਿੰਦਰ- ਬਾਅਲਾ ਧੱਕਾ ਨਾ ਕਰਿਉ, ਹੈਂ? ਪੀਤੇ ਤੇ ਤਾਂ ਤੁਸੀਂ ਜਾਨਵਰ ਬਣ ਜਾਂਦੇ ਹੋ।
ਅਜਮੇਰ- ਸਿੱਧੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਆ ਜਾ ਲੀਹ ਤੇ ਫੇਰ?
ਹਰਿੰਦਰ- ਸਬਰ ਕਰੋ, ਲੀੜੇ ਪਾੜਨੇ ਆ? ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਚੜ੍ਹ ਮਿੱਤਰਾ। ਮੈਂ ਪਤਲੇ ਬਾਂਸ ਦੀ ਪੋਰੀ। ਹਾਏ! ਬੰਦਿਆਂ ਵਾਂਗੂੰ ਪੋਲਾ-ਪੋਲਾ ਨ੍ਹੀਂ ਚੁੰਮ ਸਕਦੇ? ਖਾਣੈ ਮੈਨੂੰ? ਜੈਂਟਲੀ ਕਿੱਸ ਕਰੋ। ਹਈ! ਮੈਂ ਕਹਿੰਨੀ ਆਂ ਦੰਦੀਆਂ ਨਾ ਵੱਢੋਨਾਲਾ ਤੋੜਨੈ? ਖੜੋ-ਖੜੋ-ਖੜੋ!
ਅਜਮੇਰ- ਕਿਉਂ? ਹੁਣ ਕੀ ਹੋ ਗਿਐ?
ਹਰਿੰਦਰ- ਥੱਲੇ ਫਰਸ਼ ਤੇ ਚੱਲਦੇ ਆਂ, ਮੰਜਾ ਚਿੰਕੂ-ਚਿੰਕੂ ਕਰੂ। ਖੜਕੇ ਨਾਲ ਦੀਪੂ ਦੀ ਨੀਂਦ ਖਰਾਬ ਹੋਊ।
ਅਜਮੇਰ- ਠੀਕ ਆ, ਜਿਵੇਂ ਤੇਰੀ ਖੁਸ਼ੀ! ਔਥੇ ਚੱਲ ਭੁੰਜੇ ਰੜੇ ਨੂੰ, ਜਿੱਥੇ ਮੈਂ ਕਾਰਪੈਟ ਤੇ ਸਿਰਹਾਣਾ ਸਿੱਟਿਐ।
ਹਰਿੰਦਰ- ਟਾਇਮ ਵੇਸਟ ਨਾ ਕਰੀ ਜਾਉ, ਫੱਟਾਫਟ ਆਉ। ਨੰਗੇ ਪਿੰਡੇ ਠੰਡ ਲੱਗਦੀ ਆ ਮੈਨੂੰ।
ਅਜਮੇਰ- !!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!
ਹਰਿੰਦਰ- !!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!
ਫਲੋਰ ਬੋਰਡ (ਫਰਸ਼ ਦੇ ਫੱਟੇ)- ਠੱਕ ਠੱਕ ਠੱਕਾ ਠੱਕ
ਅਜਮੇਰ- ਆਹ! ਨਜ਼ਾਰਾ ਆ ਗਿਐ।
ਹਰਿੰਦਰ- ਹੌਲੀ ਫੁੱਲ ਅਰਗੀ ਹੋ ਗਈ ਆਂ ਮੈਂ ਵੀ।
ਅਜਮੇਰ- ਵਾਹ ਬਈ ਵਾਹ! ਤੂੰ ਤਾਂ ਮਿੰਟਾਂ-ਸਕਿੰਟਾਂ ਚ ਈ ਮੈਨੂੰ ਬਹਿਸ਼ਤ ਦੀ ਯਾਤਰਾ ਕਰਵਾ ਦਿੰਦੀ ਏਂ। -ਤੂੰ ਤੇ ਦੀਪੂ ਨਾ ਹੋਵੋਂ ਤਾਂ ਮੈਨੂੰ ਇਹ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਜਿਉਣੀ ਫਜ਼ੂਲ ਤੇ ਬੇਮਤਲਵੀ ਲੱਗੇ।
ਹਰਿੰਦਰ- ਆਹਾ! ਸੱਚੀਂ ਮਜ਼ਾ ਆ ਗਿਐ। ਐਨੀ ਜ਼ਿਆਦਾ ਮੁਹੱਬਤ ਨਾ ਦਿਆ ਕਰੋ ਜਿਹੜੀ ਕਿ ਮੈਂ ਸਾਂਭ ਹੀ ਨਾ ਸਕਾਂ! ਮੈਂ ਰੱਬ ਦਾ ਲੱਖ-ਲੱਖ ਸ਼ੁਕਰ ਗੁਜ਼ਾਰਦੀ ਆਂ ਜਿਸ ਨੇ ਮੇਰੀ ਝੋਲੀ ਖੁਸ਼ੀਆਂ ਨਾਲ ਭਰ ਦਿੱਤੀ ਹੈ। ਦੀਪੂ ਵਰਗਾ ਪਿਆਰਾ ਪੁੱਤ ਤੇ ਤੁਹਾਡੇ ਵਰਗਾ ਖੂਬਸੁਰਤ ਅਤੇ ਪਿਆਰ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਪਤੀ ਦਿੱਤੈ। ਮੈਨੂੰ ਹੋਰ ਕੀ ਚਾਹੀਦੈ? -ਲਾਇਫ ਇਜ਼ ਟੂ ਸ਼ੋਰਟ ਫਾਰ ਲੱਵ। ਹੁਣ ਤੋਂ ਆਪਾਂ ਰੁਸਿਆ-ਲੜਿਆ ਨਹੀਂ ਕਰਨਾ?
ਅਜਮੇਰ- ਲੈ ਹੈ, ਲੜਨ ਆਪਣੇ ਦੁਸ਼ਮਣ। -ਚੱਲ ਲੀੜੇ ਪਾ ਲਈਏ, ਬੈੱਡ ਤੇ ਲੇਟ ਕੇ ਗੱਲਾਂ ਕਰਾਂਗੇ। -ਆਏਂ ਕਰ, ਤੂੰ ਪਰ੍ਹੇ ਪੈਅ ਜੀਂ, ਮੈਂ ਉਰਲੇ ਪਾਸੇ ਪੈਅ ਜਾਨਾਂ। ਦੀਪੂ ਨੂੰ ਆਪਾਂ ਵਿਚਾਲੇ ਕਰ ਲੈਂਨੇ ਆਂ।
ਹਰਿੰਦਰ- ਔਰਾਈਟ, ਜਿਵੇਂ ਤੁਹਾਡੀ ਮਰਜ਼ੀ। ਦੀਪੂ ਦੇ ਡੈਡੀ, ਤੁਸੀਂ ਕਹਿੰਦੇ ਸੀ ਗੱਲਾਂ ਕਰਨੀਆਂ ਪਲੰਘ ਤੇ ਢੂਹੀ ਲਾਉਂਦਿਆਂ ਹੀ ਮੇਰੀ ਅੱਖ ਤਾਂ ਲੱਗਦੀ ਜਾਂਦੀ ਆ। ਸੁੱਤੀ ਪਈ ਆਂ ਮੈਂ ਤਾਂ। ਤੁਸੀਂ ਜਾਗਦੇ ਹੋ ਕਿ ਸੌਂ ਗਏ?
ਅਜਮੇਰ- ਹਾਂ, ਦੀਪੂ ਦੀ ਮਾਂ, ਮੈਂ ਵੀ ਸਮਝ ਲੈ ਸੌਂ ਗਿਆਂ।
ਦੀਪੂ- ਮੰਮੀ-ਦੈਦੀ ਮੈਨੂੰ ਵੀ ਦੇਥ ਲੋ ਮੈਂ ਵੀ ਛੁੱਤਾ ਪਿਆਂ!
ਅਜਮੇਰ- ਉਏ ਬਦਮਾਸ਼ਾ ਤੂੰ ਅਜੇ ਤੱਕ ਜਾਗਦਾ ਈ ਐ?
ਹਰਿੰਦਰ- ਅਸੀਂ ਤਾਂ ਸਮਝੇ ਸੀ ਦੀਪੂ......... !

****

ਸੀਰੀ......... ਕਹਾਣੀ / ਭਿੰਦਰ ਜਲਾਲਾਬਾਦੀ


ਜਦ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਕੁਲਬੀਰ ਨੂੰ ਉਸ ਦੇ ਬਾਪ ਵੱਲੋਂ 'ਬੇਦਖ਼ਲ' ਕਰਨ ਦੀ ਖ਼ਬਰ ਅਖ਼ਬਾਰਾਂ ਵਿਚ ਪੜ੍ਹੀ ਤਾਂ ਸਭ ਦਾ ਹੈਰਾਨੀ ਨਾਲ ਮੂੰਹ ਖੁੱਲ੍ਹਾ ਹੀ ਰਹਿ ਗਿਆ। ਸਾਰਾ ਪਿੰਡ ਸਤੰਭ ਸੀ। ਗੁਰਵੰਤ ਸਿੰਘ ਵੱਲੋਂ ਆਪਣੇ ਹੀ ਇਕਲੌਤੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਬੇਦਖ਼ਲ ਕਰਨਾ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਸੰਘ ਹੇਠੋਂ ਨਹੀਂ ਉੱਤਰ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਗੁਰਵੰਤ ਸਿੰਘ ਤਾਂ ਆਪਣੇ 'ਕੱਲੇ-'ਕੱਲੇ ਪੁੱਤਰ 'ਤੇ ਜਾਨ ਵਾਰਦਾ ਸੀ, ਲਹੂ ਡੋਲ੍ਹਦਾ ਸੀ। ਕੁਲਬੀਰ ਦੇ ਇਕ ਬੋਲ 'ਤੇ ਗੁਰਵੰਤ ਸਿੰਘ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਸ਼ਰੇਆਮ ਨਿਲਾਮ ਕਰ ਸਕਦਾ ਸੀ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਇਕਲੌਤੇ ਪੁੱਤਰ ਦੇ ਮੂੰਹੋਂ ਨਿਕਲੀ ਗੱਲ ਭੁੰਜੇ ਨਹੀਂ ਡਿੱਗਣ ਦਿੰਦਾ ਸੀ। ਹਰ ਵਾਹ ਲਾ ਕੇ ਪੂਰੀ ਕਰਦਾ ਸੀ।


ਗੁਰਵੰਤ ਦੇ ਵਿਆਹ ਹੋਏ ਨੂੰ ਪੰਦਰਾਂ ਸਾਲ ਬੀਤ ਚੁੱਕੇ ਸਨ। ਪਰ ਰੱਬ ਦੇ ਘਰੋਂ ਉਸ ਨੂੰ ਔਲਾਦ ਦੀ ਬਖ਼ਸਿ਼ਸ਼ ਨਾ ਹੋਈ। ਰੱਬ ਨੂੰ ਮੰਨਣ ਵਾਲਾ ਗੁਰਵੰਤ ਸਿੰਘ ਆਪਣੀ ਜਿ਼ੰਦਗੀ ਵਿਚ ਮਸਤ ਰਿਹਾ। ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ 'ਚੈੱਕ-ਅੱਪ' ਕਰਵਾਉਣ ਲਈ ਪ੍ਰੇਰਿਆ। ਪਰ ਉਸ ਨੇ ਕਿਸੇ ਦੀ ਪ੍ਰੇਰਨਾ ਦੀ ਕੋਈ ਪ੍ਰਵਾਹ ਨਾ ਕੀਤੀ। ਬੁੜ੍ਹੀਆਂ ਨੇ ਵੀਹ ਸਾਧਾਂ-ਸੰਤਾਂ ਦੀ ਦੱਸ ਪਾਈ, ਪਰ ਗੁਰਵੰਤ ਸਿੰਘ ਸਾਧਾਂ ਨੂੰ ਵੈਸੇ ਹੀ 'ਬੂਬਨੇ' ਸਮਝਦਾ ਸੀ। ਉਹ ਆਮ ਹੀ ਆਖਦਾ, "ਜਿਹੜੇ ਰੋਟੀ ਖਾਤਰ ਦਰ-ਦਰ ਭੌਂਕਦੇ ਫਿ਼ਰਦੇ ਐ, ਤੁਹਾਨੂੰ ਮੁੰਡਾ ਕਿੱਥੋਂ ਦੇ ਦੇਣਗੇ?" ਗੁਰਵੰਤ ਸਿੰਘ ਦੀ ਘਰਵਾਲੀ ਗੁਰਦੇਵ ਕੌਰ ਵੀ ਰੱਬ ਆਸਰੇ ਹੀ ਤੁਰਨ ਵਾਲੀ ਸੰਤੋਖੀ ਔਰਤ ਸੀ। ਉਸ ਨੇ ਵੀ ਕਿਸੇ ਸਾਧ ਦੇ ਡੇਰੇ ਜਾ ਕੇ ਮੱਥਾ ਨਾ ਰਗੜਿਆ। ਉਹਨਾਂ ਦੋਹਾਂ ਜੀਆਂ ਦੀਆਂ ਤਾਂ ਸੱਚੇ ਰੱਬ 'ਤੇ ਹੀ ਆਸਾਂ ਸਨ। ਦਰ-ਦਰ ਭਟਕਣ ਵਾਲੇ ਦੋਨੋਂ ਹੀ ਨਹੀਂ ਸਨ। ਭੈਣਾਂ ਭਰਾਵਾਂ ਨੇ ਗੁਰਵੰਤ ਨੂੰ ਦੂਜਾ ਵਿਆਹ ਕਰਨ ਦੀ ਸਲਾਹ ਦਿੱਤੀ। ਪਰ ਉਸ ਨੇ ਫ਼ੇਰ ਨਾ ਪੈਰਾਂ 'ਤੇ ਪਾਣੀ ਪੈਣ ਦਿੱਤਾ, "ਜੇ ਮੇਰੇ ਕਰਮਾਂ 'ਚ ਹੋਊ, ਤਾਂ ਮੈਨੂੰ ਦੇਬੋ ਦੀ ਕੁੱਖੋਂ ਈ ਮਿਲ ਜਾਊ, ਮੈਂ ਕਾਹਨੂੰ ਬਹੁਤੇ ਢਕਵੰਜ ਕਰਾਂ? ਨਾਲੇ ਮੈਂ ਦੇਬੋ ਦਾ ਦਿਲ ਦੁਖੀ ਕਰੂੰ ਤੇ ਨਾਲੇ ਅਗਲੀ ਨੂੰ ਪਰੁੰਨ੍ਹ ਕੇ ਰੱਖ ਦਿਊਂ! ਜੇ ਉਹਦੀ ਕੁੱਖੋਂ ਵੀ ਕੋਈ ਔਲਾਦ ਨਾ ਹੋਈ, ਫ਼ੇਰ ਰੱਬ ਦਾ ਕੀ ਕਰ ਲਵਾਂਗੇ?" ਉਹ ਦੂਜੇ ਵਿਆਹ ਨੂੰ ਵੀ ਲੱਤ ਨਾ ਲਾਉਂਦਾ ਅਤੇ ਸੱਚੇ ਦਾਤੇ ਅੱਗੇ ਹੀ ਅਰਦਾਸਾਂ ਕਰਦਾ।
ਪੂਰੇ ਅਠਾਰਾਂ ਸਾਲ ਬਾਅਦ ਉਸ ਦੀਆਂ ਅਰਦਾਸਾਂ ਦਰਗਾਹ ਪ੍ਰਵਾਨ ਹੋਈਆਂ। ਗੁਰਵੰਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਘਰ 'ਤੇ ਰੱਬ ਦੀ ਮਿਹਰ ਹੋਈ। ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਘਰ ਇਕ ਪੁੱਤਰ ਨੇ ਜਨਮ ਲਿਆ। ਕੋਈ ਹੋਰ ਖ਼ੁਸ਼ੀ ਮਨਾਉਣ ਦੀ ਜਗਾਹ ਉਹ ਸਿੱਧਾ ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਪਹੁੰਚਿਆ ਅਤੇ ਸ਼ੁਕਰਾਨੇਂ ਦੀ ਅਰਦਾਸ ਕਰਵਾਈ, ਹੁਕਮਨਾਮਾ ਲਿਆ ਅਤੇ ਕਾਕੇ ਦਾ ਨਾਮ 'ਕੱਕੇ' 'ਤੇ ਨਿਕਲਿਆ। ਘਰ ਆ ਕੇ ਉਸ ਨੇ ਪੁੱਤਰ ਦਾ ਨਾਂ 'ਕੁਲਬੀਰ ਸਿੰਘ' ਰੱਖਿਆ। ਲੋਕ ਗੁਰਵੰਤ ਨੂੰ ਵਧਾਈਆਂ ਦਿੰਦੇ ਤਾਂ ਉਹ ਅਹਿਸਾਨ ਵਜੋਂ ਅਸਮਾਨ ਵੱਲ ਮੂੰਹ ਕਰਕੇ ਹੱਥ ਜੋੜ ਦਿੰਦਾ ਅਤੇ ਉਸ ਦਾ ਸ਼ੁਕਰਾਨਾਂ ਕਰਦਾ ਨਾ ਥੱਕਦਾ। 
ਗੁਰਵੰਤ ਸਿੰਘ ਸਿੱਧਾ-ਸਾਦਾ ਬੰਦਾ, ਰੱਬ ਦੀਆਂ ਦਿੱਤੀਆਂ ਖਾਣ ਵਾਲਾ ਇਨਸਾਨ ਸੀ। ਉਸ ਦੇ ਘਰਵਾਲੀ ਦੇਬੋ ਵੀ ਵਲ-ਫ਼ੇਰ ਵਾਲੀ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਕੁਲਬੀਰ ਦੇ ਪੂਰੇ ਇਕ ਸਾਲ ਦਾ ਹੋਣ 'ਤੇ ਗੁਰਵੰਤ ਨੇ ਡੰਡਾਉਤ ਕਰਨ ਵਜੋਂ ਸ੍ਰੀ ਆਖੰਡ ਪਾਠ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਕਰਵਾਇਆ। ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰ ਬੁਲਾਏ ਅਤੇ ਭੈਣਾਂ-ਭਾਣਜੀਆਂ ਨੂੰ ਦਾਨ ਪੁੰਨ ਵਜੋਂ ਲੀੜਾ-ਕੱਪੜਾ ਵੀ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਗੁਰਵੰਤ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਗੁਰਦੇਵ ਕੌਰ ਅਤੀਅੰਤ ਖ਼ੁਸ਼ ਸਨ। ਗੁਰਵੰਤ ਕੁਲਬੀਰ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਮੋਢਿਆਂ 'ਤੇ ਚੁੱਕੀ ਰੱਖਦਾ। ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਮੱਥਾ ਟਿਕਾਅ ਕੇ ਲਿਆਉਂਦਾ ਅਤੇ ਫ਼ੇਰ ਖੇਤ ਭਲਵਾਨੀ ਗੇੜੀ ਲੁਆਉਂਦਾ। ਆਪ ਦੁੱਧ ਪੀਣ ਨੂੰ ਦਿੰਦਾ ਅਤੇ ਖੇਤ ਵਿਚ ਦੌੜ ਵੀ ਲੁਆਈ ਰੱਖਦਾ, "ਐਵੇਂ ਰਿੱਗਲ ਜਿਹਾ ਨਹੀਂ ਬਣਨਾਂ ਪੁੱਤ! ਡੰਡਾ ਬਣਨੈਂ, ਡੰਡਾ!" ਉਹ ਕੁਲਬੀਰ ਨੂੰ ਥਾਪੜਾ ਦੇ ਕੇ ਕਹਿੰਦਾ। 
ਪੰਜਵੀਂ ਜਮਾਤ ਤੱਕ ਉਹ ਕੁਲਬੀਰ ਨੂੰ ਆਪ ਘੰਧੇੜੇ ਬਿਠਾ ਕੇ ਸਕੂਲ ਛੱਡ ਕੇ ਆਉਂਦਾ ਰਿਹਾ। ਫਿ਼ਰ ਜਦ ਉਹ ਮਿਡਲ ਅਤੇ ਹਾਈ ਸਕੂਲ ਵਿਚ ਦਾਖ਼ਲ ਹੋਇਆ ਤਾਂ ਹੁਣ ਉਸ ਨੂੰ ਬਾਪੂ ਦੇ ਸਕੂਲ ਆਉਣ ’ਤੇ ਸ਼ਰਮ ਆਉਣ ਲੱਗ ਪਈ। ਬਿਰਧ ਬਾਪੂ ਦੀ ਸਣ ਵਰਗੀ ਦਾਹੜੀ ਵੇਖ ਕੇ ਉਸ ਨੂੰ ਲੱਜ ਜਿਹੀ ਆ ਜਾਂਦੀ। 
"ਤੂੰ ਮੇਰੇ ਬੁੱਢੇ ਵਾਰੇ ਜਾ ਕੇ ਹੋਇਐਂ ਕੁਲਬੀਰਿਆ! ਬਾਪੂ ਦੇ ਰਹਿਣ ਸਹਿਣ ਤੋਂ ਸ਼ਰਮ ਨਹੀਂ ਮੰਨੀਦੀ ਹੁੰਦੀ! ਸਭ ਦੁਨੀਆਂ ਨੂੰ ਪਤੈ ਬਈ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਕਿੰਨੇ ਤਰਲਿਆਂ ਨਾਲ ਲਿਐ! ਬੁੱਢਾ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ ਮੈਂ ਰੱਬ ਅੱਗੇ ਨੱਕ ਰਗੜਦਾ! ਬੁੱਢੇ ਬਾਪੂ ਦੀ ਸ਼ਰਮ ਨਹੀਂ ਕਰੀਦੀ ਹੁੰਦੀ!" ਪਰ ਕੁਲਬੀਰ ਬਾਹਰਲੇ ਪਿੰਡਾਂ ਤੋਂ ਸਕੂਲ ਆਉਂਦੇ ਮੁੰਡਿਆਂ ਤੋਂ ਬੁੱਢੇ ਅਤੇ ਸਾਦੇ ਬਾਪੂ ਦੀ ਹੋਂਦ ਅਤੇ ਪਹਿਚਾਣ ਛੁਪਾਈ ਰੱਖਦਾ ਸੀ। ਜਦ ਕਦੇ ਰਾਹ ਖਹਿੜੇ ਉਸ ਨੂੰ ਬਾਪੂ ਮਿਲ ਜਾਂਦਾ ਤਾਂ ਉਹ ਸ਼ਰਮਿੰਦਗੀ ਵਜੋਂ ਉਸ ਵੱਲੋਂ ਪਾਸਾ ਹੀ ਵੱਟ ਲੈਂਦਾ। ਇਸ ਗੱਲ ਦਾ ਗੁਰਵੰਤ ਨੂੰ ਅਥਾਹ ਅਫ਼ਸੋਸ ਹੁੰਦਾ ਕਿ ਇੱਕੋ ਇਕ ਪੁੱਤ ਰੱਬ ਤੋਂ ਮਸਾਂ ਨੱਕ ਰਗੜ-ਰਗੜ ਕੇ ਲਿਆ ਸੀ, ਹੁਣ ਮੇਰੇ ਬੁੜ੍ਹਾਪੇ ਕਾਰਨ ਉਹ ਲੋਕਾਂ ਵਿਚ ਵੀ ਮਿਲਣੋਂ ਪਾਸਾ ਵੱਟਦਾ ਹੈ। ਨਮੋਸ਼ੀ ਮੰਨਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਇਹ ਗੱਲ ਉਹ ਗੁਰਦੇਵ ਕੌਰ ਤੋਂ ਛੁਪਾਈ ਰੱਖਦਾ। ਉਸ ਨੂੰ ਇਹ ਸੀ ਕਿ ਜਦ ਦੇਬੋ ਨੂੰ ਇਸ ਗੱਲ ਦਾ ਪਤਾ ਲੱਗੇਗਾ ਤਾਂ ਉਹ ਉਦਾਸ ਹੋ ਜਾਵੇਗੀ। ਇਹ ਗੱਲ ਉਸ ਦੇ ਮਨ ਵਿਚ ਰੋੜ ਵਾਂਗ ਰੜਕਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਅਤੇ ਉਹ ਬੜੇ ਸਬਰ ਨਾਲ ਜਰਦਾ, "ਅਜੇ ਨਿਆਣਾਂ ਹੈ! ਜਦ ਸਿਆਣਾਂ ਹੋ ਗਿਆ, ਆਪੇ ਸਮਝ ਆਜੂਗੀ ਨਲਾਇਕ ਨੂੰ!" ਉਹ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਉਚੀ ਸਾਰੀ ਆਖਦਾ।
ਸਮਾਂ ਪਾ ਕੇ ਕੁਲਬੀਰ ਫ਼ੌਜ ਵਿਚ ਭਰਤੀ ਹੋ ਗਿਆ। ਉਸ ਦਾ ਵਿਛੋੜਾ ਦੋਹਾਂ ਜੀਆਂ ਨੂੰ ਬਿੱਛੂ ਵਾਂਗ ਡੰਗਦਾ।
"ਜੇ ਉਹਨੂੰ ਸਾਰੀ ਉਮਰ ਹਿੱਕ ਨਾਲ ਲਾਈ ਰੱਖਾਂਗੇ ਤਾਂ ਉਹਦੀ ਜਿੰਦਗੀ ਈ ਤਬਾਹ ਕਰਾਂਗੇ ਦੇਬੋ! ਫ਼ੌਜ 'ਚ ਜਾ ਕੇ ਉਹਨੂੰ ਲੋਕਾਂ 'ਚ ਰਹਿਣਾਂ ਬਹਿਣਾਂ ਤਾਂ ਆਊ? ਇੱਥੇ ਪਿੰਡ 'ਚ ਰਹਿ ਕੇ ਤਾਂ ਆਪਣੇ ਵਰਗਾ ਉਜੱਡ ਈ ਬਣੂੰ! ਫ਼ੇਰ ਆਪਣੇ ਮਰਿਆਂ ਤੋਂ ਆਪਾਂ ਨੂੰ ਈ ਦੋਸ਼ ਦਿਆ ਕਰੂਗਾ, ਬਈ ਮੈਨੂੰ ਬਾਹਰਲੀ ਹਵਾ ਨਹੀਂ ਲੱਗਣ ਦਿੱਤੀ ਮੇਰੇ ਖ਼ੁਦਗਰਜ ਮਾਪਿਆਂ ਨੇ!" ਆਖ ਕੇ ਉਹ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਹੀ ਧਰਵਾਸ ਦੇ ਲੈਂਦਾ। ਪਰ ਦੇਬੋ ਚੁੱਪ ਰਹਿੰਦੀ। 
ਕੁਲਬੀਰ ਦੀ ਬਦਲੀ ਫਿ਼ਰੋਜ਼ਪੁਰ ਦੀ ਹੋ ਗਈ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਚਿੱਠੀ ਆਈ ਕਿ ਮੈਨੂੰ ਦਸ ਕਿੱਲੋ ਖੋਆ ਮਾਰ ਕੇ ਕਿਸੇ ਦੇ ਹੱਥ ਭੇਜ ਦਿਓ! ਬਾਪੂ ਤਕਲੀਫ਼ ਨਾ ਕਰੇ, ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਹੱਥ ਖੋਆ ਭੇਜ ਦੇਣਾਂ। 
"ਲੈ! ਤਕਲੀਫ਼ ਕਾਹਦੀ ਐ? ਆਹ ਤਾਂ ਫ਼ਰੋਜਪੁਰ ਖੜ੍ਹੈ! ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਸ਼ੇਰ ਨੂੰ ਆਪ ਖੋਆ ਮਾਰ ਕੇ ਹੱਥੀਂ ਦੇ ਕੇ ਆਊਂ! ਸਿਆਣੇ ਕਹਿੰਦੇ ਐ, ਹੱਥੀ ਵਣਜ ਪਰਾਈ ਖੇਤੀ, ਕਦੇ ਨਾ ਹੁੰਦੇ ਬੱਤੀਆਂ ਤੋਂ ਤੇਤੀ! ਤੂੰ ਖੋਆ ਮਾਰ, ਮੈਂ ਆਪ ਫ਼ੜਾ ਕੇ ਆਊਂ ਮੇਰੇ ਸ਼ੇਰ ਬੱਗੇ ਨੂੰ ਖੋਆ!" 
ਗੁਰਦੇਵ ਕੌਰ ਸਾਰੀ ਰਾਤ ਖੋਆ ਮਾਰਦੀ ਰਹੀ। ਗੁਰਵੰਤ ਦੋ ਕੁ ਘੰਟੇ ਸੌਂ ਲਿਆ ਸੀ।
ਸਵੇਰੇ ਉਹ ਤੁਰ ਕੇ ਹੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਪਹੁੰਚਿਆ ਅਤੇ ਉਥੋਂ ਬੱਸ ਫ਼ੜਕੇ ਫਿ਼ਰੋਜ਼ਪੁਰ ਜਾ ਉੱਤਰਿਆ। ਖੋਏ ਦਾ ਪੀਪਾ ਉਸ ਨੇ ਬੜੇ ਉਤਸ਼ਾਹ ਨਾਲ ਮੋਢਿਆਂ 'ਤੇ ਚੁੱਕਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਇਹ ਖੋਆ ਉਸ ਦੇ ਪੁੱਤ ਨੇ ਖਾਣਾਂ ਸੀ। ਖਾ ਕੇ ਸਰੀਰ ਬਣਾਉਣਾ ਸੀ। ਫ਼ੌਜ ਦੀ ਨੌਕਰੀ ਕਰਨੀ ਸੀ। ਚਾਰ ਪੈਸੇ ਜੋੜ ਕੇ ਉਸ ਦਾ ਵਿਆਹ ਵੀ ਕਰਾਂਗੇ ਤੇ ਫ਼ੇਰ ਮੇਰੇ ਪੋਤੇ ਮੇਰੇ ਮੋਢਿਆਂ 'ਤੇ ਖੇਡਿਆ ਕਰਨਗੇ। ਘਰ ਰੌਣਕ ਲੱਗੀ ਰਿਹਾ ਕਰੇਗੀ। ਕੀ ਹੋ ਗਿਆ ਰੱਬ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਬੁੱਢੇ ਹੋਏ ਨੂੰ ਪੁੱਤ ਦਿੱਤਾ? ਅਜੇ ਤਾਂ ਮੈਂ ਵੀ ਘੋੜ੍ਹੇ ਵਰਗਾ ਤੁਰਿਆ ਫਿ਼ਰਦੈਂ! ਬੁਣਤੀਆਂ ਬੁਣਦਾ ਉਹ ਐਡਰੈੱਸ ਵਾਲੀ ਚਿੱਠੀ ਹੱਥ ਵਿਚ ਫ਼ੜੀ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਦਿਖਾਉਂਦਾ ਆਰਮੀ ਦੀ ਛਾਉਣੀਂ ਪਹੁੰਚ ਗਿਆ। 
ਛਾਉਣੀ ਦੇ ਬਾਹਰ ਖੜ੍ਹੇ ਫ਼ੌਜੀਆਂ ਨੂੰ ਉਸ ਨੇ ਕੁਲਬੀਰ ਦਾ ਨਾਂ ਲੈ ਕੇ ਖੋਆ ਲਿਆਉਣ ਬਾਰੇ ਦੱਸਿਆ ਤਾਂ ਕੁਲਬੀਰ ਦੀ ਉਮਰ ਦਾ ਫ਼ੌਜੀ ਜੁਆਨ ਕੁਆਟਰਾਂ ਵੱਲ ਨੂੰ ਚਲਾ ਗਿਆ ਅਤੇ ਕੁਝ ਪਲਾਂ ਵਿਚ ਹੀ ਫ਼ੌਜੀ ਵਰਦੀ ਵਿਚ ਕੱਸਿਆ ਕੁਲਬੀਰ ਆਉਂਦਾ ਦਿਸਿਆ ਤਾਂ ਗੁਰਵੰਤ ਦਾ ਸੀਨਾਂ ਗਜ ਚੌੜਾ ਹੋ ਗਿਆ। 
ਗੁਰਵੰਤ ਨੇ ਖੋਏ ਵਾਲਾ ਪੀਪਾ ਪਾਸੇ ਰੱਖ ਕੇ ਪੁੱਤ ਨੂੰ ਗਲਵਕੜੀ ਜਾ ਪਾਈ। ਉਸ ਦਾ ਕਾਲਜਾ ਠਰ ਗਿਆ। ਜਿਵੇਂ ਰੇਗਿਸਤਾਨ ਵਿਚ ਸੀਤ ਕਣੀਂ ਡਿੱਗਦੀ ਹੈ। ਜੁੱਗੜਿਆਂ ਤੋਂ ਪਿਆਸੇ ਪਪੀਹੇ ਦੇ ਮੁੱਖ ਵਿਚ ਸੁਆਤੀ ਬੂੰਦ ਪੈਣ ਵਾਂਗ! ਪਰ ਕੁਲਬੀਰ ਉਸ ਨੂੰ ਮਿਲਣ ਵਿਚ ਸੰਕੋਚ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ। 
"ਯਾਰ ਕਿੰਨੀ ਦੂਰੋਂ ਬੰਦਾ ਖੋਆ ਲੈ ਕੇ ਆਇਐ, ਚਾਹ ਪਾਣੀ ਤਾਂ ਪੁੱਛ ਲੈ!" ਕਿਸੇ ਫ਼ੌਜੀ ਸਾਥੀ ਨੇ ਟਕੋਰ ਮਾਰੀ।
ਕੁਲਬੀਰ ਬਾਪੂ ਨੂੰ ਅੰਦਰ ਲੈ ਗਿਆ। ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਮੂੰਹੋਂ ਇਕ ਵਾਰ ਵੀ "ਬਾਪੂ ਜੀ" ਨਹੀਂ ਕਿਹਾ ਸੀ। ਇਹੀ ਕਾਰਨ ਸੀ ਕਿ ਗੁਰਵੰਤ ਦੀ ਹਿੱਕ ਸੜ ਗਈ ਸੀ ਅਤੇ ਕਾਲਜਾ ਲੂਹਿਆ ਗਿਆ ਸੀ।
ਉਸ ਨੇ ਬਾਪੂ ਨੂੰ ਫ਼ੌਜੀ ਕੰਨਟੀਨ ਵਿਚ ਬੈਠਣ ਦਾ ਰੁੱਖਾ ਜਿਹਾ ਇਸ਼ਾਰਾ ਕੀਤਾ। ਜਿਵੇਂ ਸੱਤ ਬਿਗਾਨਿਆਂ ਨੂੰ ਕਰੀਦਾ ਹੈ! ਬਾਪੂ ਹੋਰ ਅਵਾਜ਼ਾਰ ਹੋ ਗਿਆ। ਉਸ ਦੇ ਅਹਿਸਾਸ ਕਤਲ ਹੋ ਗਏ ਅਤੇ ਜਜ਼ਬਾਤ ਖ਼ੂਨੋਂ-ਖ਼ੂਨ! 
ਇਕ ਫ਼ੌਜੀ ਜੁਆਨ ਚਾਹ ਦਾ ਕੱਪ ਅਤੇ ਗੁਲੂਕੋਜ਼ ਦੇ ਬਿਸਕੁਟ ਗੁਰਵੰਤ ਦੇ ਅੱਗੇ ਰੱਖ ਗਿਆ। 
"ਕੌਣ ਆਇਐ?" ਕੰਨਟੀਨ ਵਿਚ ਇਕ ਪਾਸੇ ਖੜ੍ਹੇ ਫ਼ੌਜੀਆਂ ਨੇ ਕੁਲਬੀਰ ਨੂੰ ਪੁੱਛਿਆ, "ਬਾਪੂ ਜੀ ਆਏ ਐ?"
ਕੁਲਬੀਰ ਦੇ ਮੂੰਹੋਂ "ਮੇਰੇ ਬਾਪੂ ਜੀ" ਸੁਣਨ ਲਈ ਗੁਰਵੰਤ ਦੇ ਕੰਨ ਤਰਸੇ ਪਏ ਸਨ।
"ਸਾਡਾ ਸੀਰੀ ਆਇਐ! ਬਾਪੂ ਜੀ ਤਾਂ ਢਿੱਲੇ ਸੀ, ਆ ਨਹੀਂ ਸਕੇ! ਖੋਆ ਦੇ ਕੇ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਸੀਰੀ ਨੂੰ ਈ ਭੇਜਤਾ!" ਕੁਲਬੀਰ ਦੇ ਮੂੰਹੋਂ ਨਿਕਲੇ ਸ਼ਬਦ ਗੁਰਵੰਤ ਦੀ ਰੂਹ ਵਲੂੰਧਰ ਗਏ ਅਤੇ ਉਹ ਚਾਹ ਅਤੇ ਬਿਸਕੁਟ ਛੱਡ ਕੇ ਆਪਣੇ ਰਸਤੇ ਪੈ ਗਿਆ। ਸਾਰੀ ਉਮਰ ਕਿਸੇ ਬੱਚੇ ਦੇ ਮੂੰਹੋਂ 'ਬਾਪੂ' ਸ਼ਬਦ ਨੂੰ ਤਰਸਦਾ ਗੁਰਵੰਤ ਅੰਦਰੋਂ ਲਹੂ-ਲੁਹਾਣ ਹੋਇਆ ਪਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਆਤਮਾਂ ਵਿਲਕੀ ਜਾ ਰਹੀ ਸੀ। ਘਰੇ ਪਹੁੰਚਣ ਦੀ ਬਜਾਏ ਉਹ ਅਖ਼ਬਾਰ ਦੇ ਦਫ਼ਤਰ ਪਹੁੰਚਿਆ ਅਤੇ 'ਬੇਦਖ਼ਲੀ' ਦਾ ਨੋਟਿਸ ਦੇ ਦਿੱਤਾ।
**** 

ਆਤਮਦਾਹ……… ਕਹਾਣੀ / ਬਲਵੀਰ ਜਸਵਾਲ

ਮਿਸਟਰ ਸ਼ਰਮਾ-ਮੁਰਦਾਬਾਦ
ਮਿਸਟਰ ਸ਼ਰਮਾ-ਮੁਰਦਾਬਾਦ
ਸ਼ਰਮਾ ਨੂੰ ਮੁਅੱਤਲ ਕਰੋ, ਮੁਅੱਤਲ ਕਰੋ, ਮੁਅੱਤਲ ਕਰੋ।


ਦਫ਼ਤਰ ਅੱਗੇ ਸਵੇਰ ਦੀ ਇਹ ਨਾਅਰੇਬਾਜ਼ੀ ਹੋ ਰਹੀ ਸੀ। ਹਾਲੇ ਅੱਠ ਕੁ ਹੀ ਵਜੇ ਸਨ ਕਿ ਇਹ ਮੁਲਾਜ਼ਮ ਕੱਲ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਫ਼ਤਰ ਅੱਗੇ ਇਕੱਠੇ ਹੋ ਗਏ ਸਨ। ਇਹਨਾਂ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਹਰੀਦਰਸ਼ਨ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਉਹ ਹੀ ਇਸ ਸਰਕਲ ਦੀ ਯੂਨੀਅਨ ਸ਼ਾਖ ਦਾ ਪ੍ਰਧਾਨ ਸੀ। ਉਸ ਨਾਲ ਯੂਨੀਅਨ ਦੇ ਕੁਝ ਦੂਜੇ ਅਹੁਦੇਦਾਰ ਵੀ ਸਨ, ਕੁਝ ਇਸ ਦਫ਼ਤਰ ਦੇ ਮੁਲਾਜ਼ਮ ਵੀ ਸਨ, ਜਦ ਕਿ ਬਾਕੀ ਚਿਹਰੇ ਅਨਜਾਣ ਸਨ। ਇਹ ਬੰਦੇ ਕੱਲ ਨਹੀਂ ਸਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ਾਇਦ ਹਰੀਦਰਸ਼ਨ ਨੇ ਆਪਣਾ ਪੱਲੜਾ ਭਾਰੀ ਕਰਨ ਲਈ ਬੁਲਾਇਆ ਸੀ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਦਫ਼ਤਰ ਦੇ ਬਾਹਰ ਕੁਝ ਲੋਕ ਵੀ ਖੜ੍ਹੇ ਸਨ। ਉਹ ਦਰਸ਼ਕਾਂ ਵਾਂਗ, ਵਿਛਾਈ ਦਰੀ ਉੱਤੇ ਬੈਠੇ ਮੁਜ਼ਾਹਰਾਕਾਰੀਆਂ ਨੂੰ ਦੇਖ ਰਹੇ ਸਨ। ਕਈਆਂ ਦੇ ਚਿਹਰੇ ’ਤੇ ਮਾਯੂਸੀ ਸੀ ਤੇ ਉਹ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਆਪਣੀ ਘੜੀ ਵੱਲ ਦੇਖ ਰਹੇ ਸਨ। ਉਹ ਕਦੀ-ਕਦੀ ਮੁਜ਼ਾਹਰਾਕਾਰੀਆਂ ਦੇ ਕਿਸੇ ਨਾਅਰੇ ਜਾਂ ਕਿਸੇ ਹਰਕਤ ’ਤੇ ਮੁਸਕਰਾ ਵੀ ਛੱਡਦੇ। ਉਂਜ ਉਹ ਅੱਕੇ ਬਹੁਤ ਸਨ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਸਰਕਾਰੀ ਦਫ਼ਤਰਾਂ ਨਾਲ ਅਕਸਰ ਵਾਹ ਪੈਂਦਾ ਸੀ, ਉਹ ਕਾਫੀ ਸਹਿਜ ਹੋਏ ਖੜ੍ਹੇ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਇਸ ਗੱਲ ਦੀ ਏਨੀ ਪ੍ਰਵਾਹ ਨਹੀਂ ਸੀ ਕਿ ਮੁਲਾਜ਼ਮ ਨਾਅਰੇਬਾਜ਼ੀ ਛੱਡ ਕੇ ਕੰਮ ਕਦੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਤਾਂ ਇਸ ਸਭ ਕਾਸੇ ਦੇ ਆਦੀ ਹੋ ਚੁੱਕੇ ਸਨ।
ਜਦੋਂ ਦਫ਼ਤਰ ਦਾ ਸਟਾਫ਼ ਆਉਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਮੁਜ਼ਾਹਰਾਕਾਰੀਆਂ ਨੇ ਨਾਅਰੇਬਾਜ਼ੀ ਹੋਰ ਤੇਜ਼ ਕਰ ਦਿੱਤੀ। ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਕਲਰਕ ਰਾਮ ਕਿਸ਼ਨ ਆਇਆ। ਆਪਣਾ ਸਾਈਕਲ ਖੜ੍ਹਾ ਮਗਰੋਂ ਉਹ ਮੁਜ਼ਾਹਰਾਕਾਰੀਆਂ ਵੱਲ ਮੁਸਕਰਾ ਕੇ ਵੇਖਦਾ ਦਫ਼ਤਰ ਵੱਲ ਤੁਰ ਪਿਆ ਸੀ। ਹਰੀ ਦਰਸ਼ਨ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਸਾਥੀਆਂ ਨੂੰ ਜਿਵੇਂ ਆਪਣੀ ਹਾਰ ਹੁੰਦੀ ਜਾਪੀ, ਨਾਅਰੇ ਲਾਉਂਦੇ ਮੁਲਾਜ਼ਮ ਦਫ਼ਤਰ ਵੱਲ ਦੌੜੇ ਅਤੇ ਕਮਰਿਆਂ ਨੂੰ ਤਾਲਾ ਮਾਰ ਕੇ ਮੁੜ ਆਪਣੀ ਥਾਂ ਆ ਬੈਠੇ ਸਨ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਜਿਹੜਾ ਮੁਲਾਜ਼ਮ ਆਉਂਦਾ ਗਿਆ, ਬਾਹਰ ਖੜ੍ਹਦਾ ਗਿਆ। ਨੌਂ ਕੁ ਵਜੇ ਸ਼ਰਮਾ ਜੀ ਦਫ਼ਤਰ ਪੁੱਜੇ ਤਾਂ ਮੁਜ਼ਾਹਰਾਕਾਰੀਆਂ ਨੇ ਨਾਅਰੇਬਾਜ਼ੀ ਮੁੜ ਉੱਚੀ ਕਰ ਦਿੱਤੀ। ਸ਼ਰਮਾ ਜੀ ਇੱਕ ਨਜ਼ਰ ਉਹਨਾਂ ਵੱਲ ਵੇਖ ਕੇ ਆਪਣੇ ਦਫ਼ਤਰ ਵਿਚ ਜਾ ਬੈਠੇ ਸਨ। 
ਬੇਸ਼ੱਕ ਅੱਜ ਵੀ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਇਸ ਹੁੱਲੜਬਾਜ਼ੀ ਦੀ ਉਮੀਦ ਸੀ, ਪਰ ਹਰੀਦਰਸ਼ਨ ਇਸ ਮਾਮਲੇ ਨੂੰ ਹੋਰ ਦਾ ਹੋਰ ਬਣਾ ਕੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਮੁਲਾਜ਼ਮ ਵਿਰੋਧੀ ਅਤੇ ਅੜੀਅਲ ਸਿੱਧ ਕਰ ਦੇਵੇਗਾ, ਇਸ ਦਾ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਅੰਦਾਜ਼ਾ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਉਹਨਾਂ ਹੜਤਾਲ ਤੇ ਬੈਠੇ ਮੁਲਾਜ਼ਮਾਂ ਨੂੰ ਕੱਲ ਵੀ ਸਮਝਾਇਆ ਸੀ ਕਿ ਇਸ ਮਾਮਲੇ ਵਿੱਚ ਸਰਾਸਰ ਗ਼ਲਤੀ ਹਰੀਦਰਸ਼ਨ ਦੀ ਹੈ, ਉਸਨੂੰ ਗ਼ਲਤੀ ਮੰਨ ਲੈਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ, ਇਸ ਨਾਲ ਕੋਈ ਤੂਫ਼ਾਨ ਨਹੀਂ ਆਉਣ ਲੱਗਾ। ਉਹਨਾਂ ਕਈ ਦਲੀਲਾਂ ਦੇ ਕੇ ਸਮਝਾਇਆ ਵੀ ਸੀ ਆਪਣੀ ਗ਼ਲਤੀ ਲੁਕਾਉਣ ਲਈ ਹਰੀਦਰਸ਼ਨ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਮੁਲਾਜ਼ਮ ਵਿਰੋਧੀ ਦੱਸ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਏਨਾ ਸਮਝਾਉਣ ਮਗਰੋਂ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਉਮੀਦ ਸੀ ਕਿ ਸਵੇਰ ਨੂੰ ਹਰੀਦਰਸ਼ਨ ਇਕੱਲਾ ਰਹਿ ਜਾਵੇਗਾ। ਕੋਈ ਚਾਰਾ ਨਾ ਚੱਲਦਾ ਵੇਖ ਦਫ਼ਤਰ ਵਿੱਚ ਆ ਕੇ ਮੰਨ ਲਵੇਗਾ ਕਿ ਉਸ ਨੇ ਜਾਣ ਬੁੱਝ ਕੇ ਉਸ ਬੁੱਢੀ ਔਰਤ ਨੂੰ ਪ੍ਰੇਸ਼ਾਨ ਕੀਤਾ ਸੀ।
ਜਿਸ ਕਾਸੇ ਦੀ ਸ਼ਰਮਾ ਜੀ ਨੂੰ ਉਮੀਦ ਸੀ, ਉਹੋ ਜਿਹਾ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਸੀ ਹੋਇਆ। ਕੱਲ ਨਾਲੋਂ ਵੱਧ ਬੰਦੇ ਉਹਨਾਂ ਵਿਰੁੱਧ ਨਾਅਰੇਬਾਜ਼ੀ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ। ਇਸ ਗੱਲ ਨੇ ਸ਼ਰਮਾ ਜੀ ਨੂੰ ਕਾਫੀ ਪ੍ਰੇਸ਼ਾਨ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਉਹਨਾਂ ਖਿੜਕੀ ਰਾਹੀਂ ਬਾਹਰ ਵੇਖਿਆ, ਕੰਮ ਕਰਾਉਣ ਆਏ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਵਧ ਗਈ ਸੀ। ਕਈ ਕੱਲ ਵੀ ਆਏ ਸਨ ਅਤੇ ਅੰਤ ਉਡੀਕ ਕੇ ਵਾਪਸ ਚਲੇ ਗਏ। ਇਹਨਾਂ ਵਿੱਚ ਉਹ ਬੁੱਢੀ ਔਰਤ ਵੀ ਸ਼ਾਮਿ ਲ ਸੀ ਜੋ ਕੁਝ ਚਿਰ ਤਾਂ ਨਾਅਰੇ ਲਾਉਂਦੇ ਮੁਲਾਜ਼ਮਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖਦੀ ਰਹੀ, ਫਿਰ ਇੱਕ ਕੰਧ ਨਾਲ ਢਾਸਣਾ ਲਾ ਕੇ ਭੁੰਜੇ ਹੀ ਬੈਠ ਗਈ। ਸਧਾਰਨ ਤੇ ਪੇਂਡੂ ਦਿੱਖ ਵਾਲੀ ਇਸ ਔਰਤ ਦੇ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਮੈਲਾ ਜਿਹਾ ਝੋਲਾ ਸੀ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਉਸਦੇ ਪਤੀ ਦੀ ਪੈਨਸ਼ਨ ਦੇ ਕਾਗ਼ਜ਼ ਸਨ। ਇਸੇ ਔਰਤ ਦੇ ਕੰਮ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਇਸ ਦਫ਼ਤਰ ਵਿੱਚ ਇਹ ਵਿਵਾਦ ਖੜ੍ਹਾ ਹੋਇਆ ਸੀ।
ਇਸ ਬੁੱਢੀ ਔਰਤ ਅਨੁਸਾਰ ਉਹ ਆਪਣਾ ਕੰਮ ਕਰਾਉਣ ਲਈ ਇਸ ਦਫ਼ਤਰ ਦੇ ਪੰਜ ਗੇੜੇ ਕੱਢ ਚੁੱਕੀ ਹੈ। ਪੈਨਸ਼ਨ ਦੇ ਕਾਗ਼ਜ਼ ਹਰੀਦਰਸ਼ਨ ਦੀ ਸੀਟ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਚੱਲਣੇ ਸਨ। ਜਦੋਂ ਉਹ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰੀ ਦਫ਼ਤਰ ਆਈ ਤਾਂ ਹਰੀ ਦਰਸ਼ਨ ਨੇ ਬਿਨਾਂ ਕੋਈ ਕਾਰਣ ਦੱਸੇ ਉਸਨੂੰ ਅਗਲੇ ਦਿਨ ਆਉਣ ਲਈ ਕਿਹਾ ਸੀ। ਉਹ ਬੁੱਢੀ ਔਰਤ ਹਰੀਦਰਸ਼ਨ ਦੀ ਖਰਵੀਂ ਆਵਾਜ਼ ਤੋਂ ਬੇਸ਼ਕ ਦਹਿਲ ਗਈ ਸੀ, ਪਰ ਉਸਨੇ ਕਮਜ਼ੋਰ ਸਰੀਰ ਅਤੇ ਘੱਟ ਨਜ਼ਰ ਦਾ ਵਾਸਤਾ ਪਾਉਂਦਿਆਂ ਕਿਹਾ ਸੀ, “ਵੇ ਪੁੱਤਾ! ਰੋਜ਼ ਬੱਸਾਂ ਵਿੱਚ ਧੱਕੇ ਖਾਣ ਜੋਗਾ ਸਰੀਰ ਹੁਣ ਰਿਹਾ ਨੀ।”
“ਤਾਂ ਮਾਈ, ਮੈਨੂੰ ਆਪਣਾ ਪਿੰਡ ਦੱਸ ਦੇ, ਮੈਂ ਆ ਜਾਊਂਗਾ।” ਉਸੇ ਖਰ੍ਹਵੀਂ ਆਵਾਜ਼ ਵਿੱਚ ਹਰੀਦਰਸ਼ਨ ਬੋਲਿਆ ਸੀ।
ਦਹਿਲੀ ਹੋਈ ਮਾਈ ਕਲਰਕ ਦੇ ਇਸ ਵਿਅੰਗ ਭਰੇ ਵਾਕ ਦਾ ਅਰਥ ਦਾ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਮਝ ਗਈ ਸੀ। ਉਹ ਕੁਝ ਹੋਰ ਵੀ ਕਹਿਣਾ ਚਾਹੁੰਦੀ ਸੀ, ਪਰ ਇਸ ਰੁੱਖੇ ਵਰਤਾਉ ਤੇ ਮਾਹੌਲ ਨੂੰ ਦੇਖਦਿਆਂ ਉਹ ਚੁੱਪ-ਚਾਪ ਵਾਪਸ ਚਲੀ ਗਈ। 
ਦੋ ਦਿਨਾਂ ਬਾਅਦ ਬਾਅਦ ਉਹ ਦੂਜੀ ਵਾਰ ਦਫ਼ਤਰ ਆਈ। ਹਰੀਦਰਸ਼ਨ ਸੀਟ ’ਤੇ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਦਫ਼ਤਰ ਦੇ ਬਾਹਰ ਬੈਠ ਕੇ ਉਸਨੇ ਘੰਟਾ ਭਰ ਉਸਨੂੰ ਉਡੀਕਿਆ ਵੀ, ਪਰ ਹਰੀਦਰਸ਼ਨ ਨਹੀਂ ਸੀ ਆਇਆ। ਉਸਨੇ ਨਾਲ ਦੇ ਕਲਰਕਾਂ ਤੋਂ ਹਰੀਦਰਸ਼ਨ ਬਾਰੇ ਪੁੱਛਿਆ ਵੀ, ਪਰ ਸ਼ਾਇਦ ਦਫ਼ਤਰ ਵਿਚ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਹਰੀਦਰਸ਼ਨ ਦੇ ਆਉਣ ਜਾਂ ਨਾ ਆਉਣ ਵਾਰੇ ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਜਾਂ ਕੋਈ ਦੱਸਣਾ ਨਹੀਂ ਸੀ ਚਾਹੁੰਦਾ। ਦੂਜੀ ਵਾਰ ਵੀ ਇਹ ਬੁੱਢੀ ਔਰਤ ਨਿਰਾਸ਼ਾ ਲੈ ਕੇ ਵਾਪਸ ਮੁੜ ਗਈ ਸੀ। 
ਉਸ ਫ਼ੈਸਲਾ ਕੀਤਾ ਕਿ ਮੋਏ ਆਜ਼ਾਦੀ ਘੁਲਾਟੀਏ ਪਤੀ ਦੀ ਪੈਨਸ਼ਨ ਆਪਣੇ ਨਾਂ ਕਰਾਉਣ ਲਈ ਉਹ ਮੁੜ ਉਸ ਦਫ਼ਤਰ ਨਹੀਂ ਜਾਵੇਗੀ, ਸਗੋਂ ਆਪਣੀ ਪੰਚਾਇਤ ਨੂੰ ਕਹੇਗੀ ਕਿ ਉਹਦੀਆਂ ਦੋ ਰੋਟੀਆਂ ਦਾ ਵਸੀਲਾ ਕਰੇ, ਪਿੰਡ ਦੀ ਡਿਸਪੈਂਸਰੀ ਦਾ ਨਾਮ ਬੇਸ਼ਕ ਉਹ ਉਸਦੇ ਪਤੀ ਦੀ ਥਾਂ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਦੇ ਨਾਂ ’ਤੇ ਰੱਖ ਲਵੇ। ਪਰ ਜਦੋਂ ਅਗਲੀ ਸਵੇਰ ਹੋਈ ਤਾਂ ਉਹ ਸਰਪੰਚ ਕੋਲ ਜਾਣ ਦੀ ਥਾਂ ਉਹੀ ਝੋਲਾ ਚੁੱਕ ਦਫ਼ਤਰ ਜਾ ਪੁੱਜੀ।
ਹਰੀਦਰਸ਼ਨ ਨੂੰ ਸੀਟ ’ਤੇ ਬੈਠਿਆਂ ਦੇਖ ਕੇ ਦਫ਼ਤਰੀ ਬੇਰੁਖ਼ੀ ਤੋਂ ਡਰੀ ਬੁੱਢੀ ਔਰਤ ਦੇ ਸਾਹ ਵਿੱਚ ਸਾਹ ਆਇਆ। ਕੁਝ ਚਿਰ ਉਹ ਖੜ੍ਹੀ ਰਹੀ, ਜਦੋਂ ਹਰੀਦਰਸ਼ਨ ਨੇ ਹੱਥਲੇ ਕਾਗ਼ਜ਼ਾਂ ਤੋਂ ਨਜ਼ਰਾਂ ਨਾ ਚੁੱਕੀਆਂ ਤਾਂ ਉਹ ਕੁਰਸੀ ’ਤੇ ਬੈਠ ਗਈ। ਦਸ ਮਿੰਟ ਕੁ ਮਗਰੋਂ ਹਰੀਦਰਸ਼ਨ ਨੇ ਬੁੱਢੀ ਔਰਤ ਨਾਲ ਬਿਨਾਂ ਅੱਖ ਮਿਲਾਏ ਪੁੱਛਿਆ,“ਹਾਂ ਮਾਈ, ਕੀ ਕੰਮ ਆ?”
“ਵੇ ਪੁੱਤਾ, ਆਪਣੇ ਸਾਈਂ ਦੀ ਪੈਨਸ਼ਨ ਆਪਣੇ ਨਾਂ ਕਰਾਉਣੀ ਆਂ।” ਆਖਦਿਆ ਉਸ ਨੇ ਝੋਲੇ ਵਿਚੋਂ ਕਾਗ਼ਜ਼ਾਂ ਦਾ ਪੁਲੰਦਾ ਕੱਢ ਕੇ ਹਰੀਦਰਸ਼ਨ ਦੇ ਅੱਗੇ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।
ਸ਼ਿਕਾਰੀ ਨਜ਼ਰਾਂ ਨਾਲ ਕਾਗ਼ਜ਼ਾਂ ਨੂੰ ਵਾਚਦਿਆਂ ਹਰੀ ਦਰਸ਼ਨ ਨੇ ਦੋ ਕਾਗ਼ਜ਼ ਅਲੱਗ ਕੱਢਦਿਆਂ ਕਿਹਾ,“ਮਾਈ, ਕਾਗ਼ਜ਼-ਪੱਤਰ ਤਾਂ ਪੂਰੇ ਕਰ ਲਿਆ ਕਰੋ, ਆਹ ਇਕ ਕਾਗ਼ਜ਼ ’ਤੇ ਸਰਪੰਚ ਤੇ ਦੂਜੇ ਦੇ ਪਿੰਡ ਦੇ ਪਟਵਾਰੀ ਦੇ ਦਸਤਖ਼ਤ ਹੋਣੇ ਰਹਿੰਦੇ ਨੇ।”
ਬੁੱਢੀ ਦੇ ਚਿਹਰੇ ’ਤੇ ਨਿਰਾਸ਼ਾ ਛਾ ਗਈ ਪਰ ਹਰੀਦਰਸ਼ਨ ਦਾ ਇਸ ਨਾਲ ਕੋਈ ਲੈਣਾ-ਦੇਣਾ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਬਿਨਾਂ ਕੁੱਝ ਸੋਚੇ ਸਮਝੇ ਉਸ ਦੂਜੇ ਕਾਗ਼ਜ਼ਾਂ ’ਤੇ ਨਜ਼ਰਾਂ ਗੱਡ ਲਈਆਂ। ਬੁੱਢੀ ਔਰ ਚੁੱਪ-ਚਾਪ ਦਫ਼ਤਰ ਵਿਚੋਂ ਨਿਕਲ ਗਈ ਸੀ।
ਕਾਗ਼ਜ਼ ਪੱਤਰ ’ਤੇ ਦਸਤਖ਼ਤ ਕਰਾਉਣ ਨੂੰ ਸਰਪੰਚ ਤਾਂ ਜਲਦੀ ਮਿਲ ਗਿਆ, ਪਰ ਪਟਵਾਰੀ ਲੱਭਣ ਵਾਸਤੇ ਉਸਨੂੰ ਪੂਰੇ ਦਸ ਦਿਨ ਮਿਹਨਤ ਕਰਨੀ ਪਈ ਸੀ। ਜਦ ਪਟਵਾਰਖਾਨੇ ਜਾਂਦੀ ਤਾਂ ਉੱਤੇ ਤਾਲਾ ਲੱਗਾ ਹੁੰਦਾ। ਉਹ ਭਾਰੇ ਕਦਮੀਂ ਮੁੜ ਘਰ ਵੱਲ ਤੁਰ ਪੈਂਦੀ।
ਹਰੀਦਰਸ਼ਨ ਵੱਲੋਂ ਦੱਸੇ ਕਾਗ਼ਜ਼ਾਂ ’ਤੇ ਦਸਤਖ਼ਤ ਕਰਾਉਣ ਮਗਰੋਂ ਜਦੋਂ ਇਹ ਬੁੱਢੀ ਔਰਤ ਚੌਥੀ ਵਾਰ ਦਫ਼ਤਰ ਪੁੱਜੀ ਤਾਂ ਉਥੇ ਸੁੰਨ-ਸਾਨ ਪਈ ਸੀ। ਚਪੜਾਸੀ ਨੇ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਕੱਲ ਇੱਕ ਮੰਤਰੀ ਜੀ ਇੱਥੇ ਆ ਰਹੇ ਹਨ, ਸਾਰਾ ਸਟਾਫ਼ ਜਲਸੇ ਦੀਆਂ ਤਿਆਰੀਆਂ ਵਿੱਚ ਰੁੱਝਾਂ ਹੋਇਆ ਹੈ।
ਜਦੋਂ ਇਹ ਬੁੱਢੀ ਪੰਜਵੀਂ ਵਾਰ ਦਫ਼ਤਰ ਆਈ ਤਾਂ ਉਸਨੂੰ ਦਫ਼ਤਰ ਵਿੱਚ ਸਭ ਕੁਝ ਠੀਕ-ਠਾਕ ਲੱਗਾ ਸੀ। ਸਭ ਆਪਣੀ ਥਾਂ ’ਤੇ ਬੈਠੇ ਕੰਮ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ। ਉਸ ਪਤੀ ਦੀ ਪੈਨਸ਼ਨ ਦੇ ਕਾਗ਼ਜ਼ ਹਰੀਦਰਸ਼ਨ ਨੂੰ ਜਾ ਫੜਾਏ।
“ਮਾਈ, ਕਾਹਦੀ ਪੈਨਸ਼ਨ ਲੁਆਉਣ ਲੱਗੀ ਏਂ?” ਹਰੀਦਰਸ਼ਨ ਦੀ ਖਰਵ੍ਹੀਂ ਆਵਾਜ਼ ਹਰ ਵਾਰ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਸ ਵਾਰੀ ਵੀ ਬੁੱਢੀ ਨੂੰ ਦਹਿਲਾ ਗਈ।
“ਵੇ ਪੁੱਤਾ, ਮੇਰਾ ਮਾਲਕ ਅਜ਼ਾਦ ਹਿੰਦ ਫ਼ੌਜ ਵਿਚ ਸੀ, ਉਸਨੂੰ ਪੂਰਾ ਹੋਏ ਤਿੰਨ ਮਹੀਨੇ ਹੋ ਗਏ ਨੇ, ਉਹਦੀ ਪੈਨਸ਼ਨ ਏ।”
“ਕੋਈ ਧੀ ਪੁੱਤ ਨਹੀਂ ਤੇਰਾ?” ਹਰੀਦਰਸ਼ਨ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਵਿੱਚ ਥਾਣੇਦਾਰਾਂ ਵਾਲਾ ਦਬਕਾ ਸੀ। ਸਾਮੀ ਫਸਾਉਣ ਲਈ ਅਕਸਰ ਇਹ ਦਬਕਾ ਵਰਤਣ ਵਿਚ ਉਹ ਬਹੁਤ ਮਸ਼ਹੂਰ ਸੀ।
“ਪੁੱਤ ਤਾਂ ਸੀ ਵੇ ਕਾਕਾ, ਉਹ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਨਾਲ ਹੋਈ ਲੜਾਈ ਮਗਰੋਂ ਘਰ ਨਹੀਂ ਪਰਤਿਆ।” ਬੁੱਢੀ ਨੇ ਉਦਾਸ ਲਹਿਜ਼ੇ ਵਿਚ ਕਿਹਾ ਸੀ ਪਰ ਉਸ ਅੱਖਾਂ ਨੂੰ ਗਿੱਲੀਆਂ ਨਹੀਂ ਸੀ ਹੋਣ ਦਿੱਤਾ। ਦੇਸ਼ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਦਿਆਂ ਪੁੱਤ ਦੀ ਮੌਤ ’ਤੇ ਉਸਨੂੰ ਅਥਾਹ ਮਾਣ ਸੀ।
“ਦੇਖ ਮਾਈ, ਸਾਨੂੰ ਤਾਂ ਵਿਚੋਂ ਕੁਝ ਮਿਲਣਾ ਨਹੀਂ, ਪਰ ਕਈ ਤੇਰੇ ਵਰਗੀਆਂ ਝੂਠੀਆਂ-ਸੱਚੀਆਂ ਪੈਨਸ਼ਨਾਂ ਲੁਆ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ ਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿਚ ਅਸੀਂ ਇਨਕੁਆਰੀਆਂ ਭੁਗਤਦੇ ਰਹਿ ਜਾਂਦੇ ਹਾਂ।” ਹਰੀਦਰਸ਼ਨ ਨੇ ਸਾਮੀ ਫਸਾਉਣ ਲਈ ਆਖਰੀ ਤੀਰ ਛੱਡਿਆ ਸੀ।
ਜਿਵੇਂ ਕਿਸੇ ਨੇ ਸਾਧ ਨੂੰ ਚੋਰ-ਉਚੱਕਾ ਕਹਿ ਦਿੱਤਾ ਹੋਵੇ, ਬੁੱਢੀ ਹਰਖ਼ੀ ਹੋਈ ਰੋਣ ਲੱਗ ਪਈ।
“ਦੇਖ ਮਾਈ, ਬਹੁਤੇ ਖੇਖਣ ਨਾ ਕਰ, ਕਾਗ਼ਜ਼ ਇੱਥੇ ਛੱਡ ਜਾ, ਸਰਕਾਰੀ ਕਾਰਵਾਈ ਹੁੰਦੇ ਟਾਈਮ ਲੱਗਦਾ ਹੈ।”
ਬੁੱਢੀ ਸੀ ਕਿ ਰੋਈ ਹੀ ਜਾ ਰਹੀ ਸੀ। ਬੁੱਢੀ ਜੋ ਪੁੱਤਰ ਦੇ ਸ਼ਹੀਦ ਹੋਣ ’ਤੇ ਵੀ ਨਹੀਂ ਸੀ ਰੋਈ, ਬੁੱਢੀ ਜਿਸਨੇ ਪਤੀ ਦੇ ਬਰਮਾ ਵਿੱਚ ਦਸ ਸਾਲ ਲਾਪਤਾ ਰਹਿਣ ਦੌਰਾਨ ਵੀ ਦਿਲ ਨਹੀਂ ਸੀ ਛੱਡਿਆ, ਬੁੱਢੀ ਜਿਸਨੂੰ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਅਤੇ ਪੁੱਤ ਦੀ ਕਮਾਈ ਦੀ ਕਮਾਈ ’ਤੇ ਅਥਾਹ ਮਾਣ ਸੀ, ਉਹ ਜਾਰੋ-ਜਾਰ ਰੋਈ ਜਾ ਰਹੀ ਸੀ। ਦਫ਼ਤਰ ਵਿਚ ਬੈਠੀ ਟਾਈਪਿਸਟ ਰੇਨੂੰ ਤੇ ਕਲਰਕ ਮਨਜੀਤੇ ਦੋਵੇਂ ਬੁੱਢੀ ਔਰਤ ਵੱਲ ਤਰਸ ਭਰੀਆਂ ਨਜ਼ਰਾਂ ਨਾਲ ਵੇਖ ਰਹੀਆਂ ਸਨ, ਦਫ਼ਤਰ ਦੇ ਦੂਜੇ ਮੁਲਾਜ਼ਮਾਂ ਨੇ ਵੀ ਇਕ ਨਜ਼ਰ ਉਸ ਵੱਲ ਵੇਖਿਆ ਜੋ ਕੁਰਸੀ ਤੋਂ ਉੱਠ ਕੇ ਅੱਖਾਂ ਪੂੰਝਦੀ ਦਫ਼ਤਰ ਵਿਚੋਂ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲ ਗਈ ਸੀ।
ਇਸ ਘਟਨਾ ਦੀ ਖ਼ਬਰ ਜਦੋਂ ਸ਼ਰਮਾ ਜੀ ਕੋਲ ਪੁੱਜੀ ਤਾਂ ਉਹ ਬੇਚੈਨ ਹੋ ਉੱਠੇ ਸਨ। ਹਰੀਦਰਸ਼ਨ ਦੀਆਂ ਜ਼ਿਆਦਤੀਆਂ ਬਾਰੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਪਹਿਲਾਂ ਵੀ ਕਈ ਸ਼ਿਕਾਇਤਾਂ ਮਿਲ ਚੁੱਕੀਆਂ ਸਨ, ਪਰ ਉਹਨਾਂ ਖ਼ਾਸ ਤੌਰ ’ਤੇ ਉਸਨੂੰ ਕਦੀ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਸੀ ਕਿਹਾ। ਹਾਂ, ਸਾਰਿਆਂ ਨੂੰ ਇਕੋ ਨਸੀਹਤਨੁਮਾ ਚਿਤਾਵਨੀ ਜ਼ਰੂਰ ਦਿੰਦੇ ਕਿ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਵੀ ਦਫ਼ਤਰ ਵਿਚ ਰਹਿੰਦੇ ਅਜਿਹਾ ਕੰਮ ਨਹੀਂ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਜਿਸ ਨਾਲ ਮੇਰਾ ਜਾਂ ਤੁਹਾਡਾ ਅਪਮਾਨ ਹੋਵੇ। ਕਦੀ ਵੀ ਕਿਸੇ ਦੀ ਜੇਬ ਕੱਟਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਨਾ ਕਰੋ।
ਇਸ ਘਟਨਾ ਨੇ ਸ਼ਰਮਾ ਜੀ ਨੂੰ ਅੱਚਵੀ ਜਿਹਾ ਲਾ ਦਿੱਤੀ। ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਦਿਲ ਕੀਤਾ ਕਿ ਉਹ ਚਪੜਾਸੀ ਨੂੰ ਬੱਸ ਅੱਡੇ ਤੱਕ ਭੇਜਣ ਅਤੇ ਉਸ ਔਰਤ ਨੂੰ ਵਾਪਸ ਬੁਲਾ ਲੈਣ ਲਈ ਕਹਿਣ। ਕਈ ਚਿਰ ਉਹ ਦਫ਼ਤਰ ਵਿੱਚ ਟਹਿਲਦੇ ਰਹੇ। ਆਖਿਰ ਉਹਨਾਂ ਘੰਟੀ ਵਜਾਈ। ਚਪੜਾਸੀ ਆਇਆ। ਉਹਨਾਂ ਹਰੀਦਰਸ਼ਨ ਨੂੰ ਬੁਲਾਉਣ ਲਈ ਕਿਹਾ।
ਹਰੀਦਰਸ਼ਨ ਆਇਆ ਸੀ।
“ਸਾਅਬ ਮੈਨੂੰ ਬੁਲਾਇਆ?”
“ਹਾਂ, ਉਸ ਬੁੱਢੀ ਔਰ ਦੇ ਸੰਬੰਧ ਵਿਚ ਤੈਨੂੰ ਬੁਲਾਇਆ ਏ।”
ਉਹ ਸਮਝ ਗਿਆ ਕਿ ਉਸ ਘਟਨਾ ਦੀ ਖ਼ਬਰ ਸ਼ਰਮਾ ਜੀ ਤੱਕ ਪੁੱਜ ਗਈ ਏ।
“ਜੀ ਕਾਗ਼ਜ਼ ਲੈ ਕੇ ਰੱਖ ਲਏ ਨੇ।” ਹਰੀਦਰਸ਼ਨ ਅੱਧੀ ਕੁ ਗੱਲ ਦੱਸ ਕੇ ਚੁੱਪ ਕਰ ਗਿਆ।
“ਦੇਖ ਬਈ ਹਰੀਦਰਸ਼ਨ! ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕੌਮ ਨੂੰ ਰੌਸ਼ਨੀ ਦੇਣ ਲਈ ਆਪਣੀ ਚਰਬੀ ਬਾਲੀ ਹੋਵੇ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਹੁਣ ਹਨੇਰੇ ਵਿੱਚ ਰੱਖੀਏ ਤਾਂ ਇਹ ਇਨਸਾਫ਼ ਨਹੀਂ ਹੋਵੇਗਾ।” ਸ਼ਰਮਾ ਜੀ ਕਹਿੰਦੇ-ਕਹਿੰਦੇ ਭਾਵੁਕ ਹੋ ਗਏ ਸਨ। ਉਹਨਾਂ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਵਿਚੋਂ ਪਾਣੀ ਚਮਕ ਪਿਆ।
“ਉਹ ਬੁੱਢੀ ਔਰਤ ਰੋਂਦੀ ਕਾਹਤੋਂ ਗਈ ਆ?” ਸ਼ਰਮਾ ਜੀ ਨੇ ਸਿੱਧੇ ਘਟਨਾ ਬਾਰੇ ਪੁੱਛਣਾ ਹੀ ਠੀਕ ਸਮਝਿਆ।
“ਸਾਅਬ, ਹੈ ਤਾਂ ਜ਼ਨਾਨੀ ਆਖਰ, ਕੀ ਹੋਇਆ ਜੇ ਅਜ਼ਾਦੀ ਘੁਲਾਟੀਏ ਦੀ ਪਤਨੀ ਹੈ।” ਹਰੀਦਰਸ਼ਨ ਬਾਰੇ ਉਹਨਾਂ ਬਹੁਤ ਕੁਝ ਸੁਣ ਰੱਖਿਆ ਸੀ, ਪਰ ਉਹ ਦੇਖ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਰਹੇ ਸਨ। ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਉਮੀਦ ਸੀ ਕਿ ਹਰੀਦਰਸ਼ਨ ਆਪਣੀ ਗ਼ਲਤੀ ਮੰਨ ਲਵੇਗਾ ਪਰ ਉਹ ਇੰਜ ਕਰਦਾ ਨਹੀਂ ਸੀ ਜਾਪਦਾ।
“ਦੇਖ ਬਈ ਹਰੀਦਰਸ਼ਨ, ਇੰਜ ਇਸ ਦਫ਼ਤਰ ਵਿਚ ਨਹੀਂ ਚੱਲਣਾ।” ਸ਼ਰਮਾ ਜੀ ਨੇ ਆਪਣਾ ਫ਼ੈਸਲਾ ਸੁਣਾ ਦਿੱਤਾ ਸੀ ਜਿਸਦਾ ਅਰਥ ਸੀ ਕਿ ਜੇ ਹਰੀਦਰਸ਼ਨ ਨਾ ਸੁਧਰਿਆ ਤਾਂ ਉਸ ਵਿਰੁੱਧ ਕੋਈ ਕਾਰਵਾਈ ਵੀ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ।
ਇੱਥੇ ਆ ਕੇ ਹਰੀਦਰਸ਼ਨ ਦੇ ਹਉਂ ਨੂੰ ਸੱਟ ਵੱਜੀ ਸੀ ਤੇ ਉਹ ਭਰਿਆ-ਪੀਤਾ ਦਫ਼ਤਰ ਵਿਚੋਂ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲ ਗਿਆ ਸੀ।
ਸ਼ਰਮਾ ਜੀ ਨੂੰ ਇਸ ਦਫ਼ਤਰ ਵਿੱਚ ਇਹ ਅਹੁਦਾ ਸੰਭਾਲੇ ਨੂੰ ਸਾਲ ਕੁ ਹੋਣ ਵਾਲਾ ਸੀ। ਪੜ੍ਹਾਈ ਮਗਰੋਂ ਇਹ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਨੌਕਰੀ ਸੀ। ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਸਾਥੀਆਂ ਦਾ ਕਹਿਣਾ ਸੀ ਕਿ ਸ਼ਰਮਾ ਜੀ ਨੂੰ ਚੰਗਾ ਵਿਭਾਗ ਮਿਲ ਗਿਆ ਹੈ, ਜਿੰਨੀ ਮਰਜ਼ੀ ਕਮਾਈ ਕਰ ਲਵੋ। ਪਰ ਇਹ ਗੱਲ ਸ਼ਰਮਾ ਜੀ ਦੇ ਸੋਚ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਸੀ। ਉਹਨਾਂ ਕਦੀ ਤਨਖਾਹ ਤੋਂ ਉਪਰ ਇੱਕ ਪੈਸਾ ਵੀ ਨਹੀਂ ਸੀ ਕਮਾਇਆ। ਕੰਮ ਕਰਾਉਣ ਆਏ ਬੰਦਿਆਂ ਤੋਂ ਜਾਂ ਹੇਠਲੇ ਮੁਲਾਜ਼ਮਾਂ ਤੋਂ ਮੂੰਹ ਪਾੜ ਕੇ ਹਿੱਸਾ ਕਿੰਜ ਮੰਗੀਦਾ ਹੈ, ਇਸਦੀ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਜਾਚ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਇਹ ਜਾਚ ਉਹ ਸਿੱਖਣਾ ਵੀ ਨਹੀਂ ਸਨ ਚਾਹੁੰਦੇ। ਬੱਸ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਇੰਜ ਹੀ ਤਸੱਲੀ ਸੀ। ਸ਼ਰਮਾ ਜੀ ਦੇ ਸਾਥੀ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਪੁਰਾਣੇ ਖ਼ਿਆਲਾਂ ਵਾਲਾ ਆਖਦੇ ਸਨ।
ਸ਼ੁਰੂ ਤੋਂ ਹੀ ਸ਼ਰਮਾ ਜੀ ਦਾ ਸੁਭਾਅ ਇਹੋ ਜਿਹਾ ਸੀ। ਉਹਨਾਂ ਕਦੇ ਲੋੜ ਪੈਣ ’ਤੇ ਵੀ ਝੂਠ ਨਹੀਂ ਸੀ ਬੋਲਿਆ। ਕਾਲਜ ਦੇ ਦਿਨਾਂ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਵੋਟਾਂ ਪੈ ਰਹੀਆਂ ਸਨ। ਵੋਟਾਂ ਲਈ ਕਾਲਜ ਦੇ ਦੋਵੇਂ ਧੜੇ ਆਪੋ ਆਪਣਾ ਜ਼ੋਰ ਲਾ ਰਹੇ ਸਨ। ਚੋਣਾਂ ਵਾਲੇ ਦਿਨ ਕਾਲਜ ਵਿੱਚ ਕਾਫ਼ੀ ਤਨਾਅ ਸੀ। ਅੰਦਰ ਵੋਟਾਂ ਪੈ ਰਹੀਆਂ ਸਨ ਤੇ ਗੇਟ ਦੇ ਬਾਹਰ ਦੋਵੇਂ ਧੜੇ ਨਤੀਜੇ ਦਾ ਬੜੀ ਬੇਸਬਰੀ ਨਾਲ ਇੰਤਜ਼ਾਰ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ। ਹਰ ਧੜੇ ਦੇ ਮੁੰਡੇ ਵੋਟ ਪਾ ਕੇ ਨਿਕਲ ਰਹੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਨੂੰ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਵੋਟ ਬਾਰੇ ਪੁੱਛ ਰਹੇ ਸਨ। ਜਦ ਸ਼ਰਮਾ ਜੀ ਆਏ ਤਾਂ ਇੱਕ ਧੜੇ ਦੇ ਮੁੰਡਿਆਂ ਵਿਚੋਂ ਕਿਸੇ ਇੱਕ ਨੇ ਸੁਆਲ ਕੀਤਾ ਸੀ,“ਕਿਉਂ ਸ਼ਰਮਾ ਜੀ, ਵੋਟ ਕਿਸਨੂੰ ਪਾਈ ਆ?”
ਸ਼ਰਮਾ ਜੀ ਨੇ ਵੋਟ ਦਾ ਇਸਤੇਮਾਲ ਉਹਨਾਂ ਮੁੰਡਿਆਂ ਦੇ ਵਿਰੋਧੀ ਧੜੇ ਦੇ ਹੱਕ ਵਿਚ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਉਹਨਾਂ ਇਸ ਬਾਰੇ ਮੁੰਡਿਆਂ ਨੂੰ ਦੱਸ ਦਿੱਤਾ। ਜੁਆਬ ਸੁਣਕੇ ਮੁੰਡਿਆਂ ਦੀ ਭੀੜ ਵਿਚੋਂ ਗੁੱਸੇ ਵਿਚ ਆਏ ਕਿਸੇ ਨੇ ਤਾੜ ਕਰਦਾ ਥੱਪੜ ਸ਼ਰਮਾ ਜੀ ਦੇ ਮੂੰਹ ’ਤੇ ਜੜ ਦਿੱਤਾ। ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਥੱਪੜ ਖਾਣ ਦੀ ਘਟਨਾ ਕਈ ਦਿਨ ਕਾਲਜ ਵਿਚ ਚਰਚਾ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾ ਬਣੀ ਰਹੀ। ਅਖੀਰ ਵਿਚ ਥੱਪੜ ਮਾਰਨ ਵਾਲਾ ਮੁੰਡਾ ਮੁਆਫ਼ੀ ਮੰਗ ਕੇ ਛੁੱਟਿਆ ਸੀ।
ਇਸ ਘਟਨਾ ਨੂੰ ਵੇਖਦਿਆਂ ਸ਼ਰਮਾ ਜੀ ਦੇ ਦੋਸਤਾਂ ਨੇ ਕਿਹਾ ਸੀ ਕਿ ਤਨਾਅ ਵਿਚ ਖੜ੍ਹੇ ਮੁੰਡਿਆਂ ਅੱਗੇ ਸੱਚ ਬੋਲਣ ਦੀ ਕੋਈ ਲੋੜ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਪ੍ਰੋਫ਼ੈਸਰ ਫੁੱਲ ਹੁਰਾਂ ਵੀ ਕਿਹਾ ਸੀ ਕਿ ਥੋੜ੍ਹਾ ਜਿਹਾ ਝੂਠ ਬੋਲਣ ਨਾਲ ਇਹ ਘਟਨਾ ਟਾਲੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਸੀ। ਪਰ ਸ਼ਰਮਾ ਜੀ ਦਾ ਕਹਿਣਾ ਸੀ ਕਿ ਕਿਉਂਕਿ ਉਹਨਾਂ ਉਸ ਦੇ ਵਿਰੋਧੀ ਧਿਰ ਨੂੰ ਵੋਟ ਪਾਈ ਸੀ, ਇਸ ਲਈ ਉਹਨਾਂ ਸਪੱਸ਼ਟ ਦੱਸ ਦਿੱਤਾ ਸੀ।
ਸ਼ਰਮਾ ਜੀ ਦੀ ਆਦਤ ਨੂੰ ਵੇਖਦਿਆਂ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਕਈ ਸਾਥੀ ਆਖਦੇ,“ਸ਼ਰਮਾ ਜੀ, ਲੰਘ ਚੁੱਕੇ ਵਕਤ ਦੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਛੱਡੋ, ਸਮੇਂ ਦੀ ਤੋਰ ਪਛਾਣੋ।”
ਸਾਥੀ ਬਹਿਸਣ ਦੀ ਰੌਂਅ ਵਿਚ ਹੁੰਦੇ ਪਰ ਸ਼ਰਮਾ ਜੀ ਕਦੀ ਨਾ ਬਹਿਸਦੇ। ਨਾ ਉਹ ਇਸਨੂੰ ਬਹਿਸਣ ਵਾਲਾ ਮਸਲਾ ਸਮਝਦੇ ਸਨ। ਉਹਨਾਂ ਮੁਤਾਬਿਕ ਬਹਿਸ ਸਿਰਫ਼ ਉਸ ਗੱਲ ’ਤੇ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਜਿਸ ਪ੍ਰਤੀ ਸ਼ੰਕੇ ਜਾਂ ਭੁਲੇਖੇ ਹੋਣ। ਇਸ ਲਈ ਉਹ ਗੱਲ ਸਿਰਫ਼ ਇਸ ਇਕ ਕਥਨ ਨਾਲ ਹੀ ਖ਼ਤਮ ਕਰ ਦਿੰਦੇ,“ਮਿੱਤਰੋ, ਤੁਸੀਂ ਦੱਸੋ, ਝੂਠ ਕਦੀ ਸੱਚ ਬਣਿਆ?”
ਸ਼ਰਮਾ ਜੀ ਦਾ ਇਹੋ ਸੁਭਾਅ ਨੌਕਰੀ ਵੇਲੇ ਵੀ ਬਣਿਆ ਰਿਹਾ। ਜਦੋਂ ਉਹਨਾਂ ਇਥੇ ਆ ਕੇ ਅਹੁਦਾ ਸੰਭਾਲਿਆ ਤਾਂ ਚਾਰਜ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਅਫ਼ਸਰ ਨੇ ਆਪਣੇ ਤਜਰਬੇ ਦੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਦੱਸਦਿਆਂ ਸ਼ਰਮਾ ਜੀ ਨੂੰ ਖ਼ਬਰਦਾਰ ਕੀਤਾ ਸੀ ਕਿ ਜੇ ਉਹ ਪੰਜ-ਸੱਤ ਸਾਲ ਇਸ ਦਫ਼ਤਰ ਵਿਚ ਅਰਾਮ ਨਾਲ ਕੱਟਣਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਨ ਤਾਂ ਉਹ ਦਫ਼ਤਰ ਦੇ ਦੋ ਬੰਦਿਆਂ ਹਰੀਦਰਸ਼ਨ ਅਤੇ ਇੰਦਰ ਤੋਂ ਸੁਚੇਤ ਰਹਿਣ ਅਤੇ ਹਰ ਹੀਲੇ ਇਹਨਾਂ ਨਾਲ ਬਣਾ ਕੇ ਰੱਖਣ। ਇਹ ਦੋ ਬੰਦੇ ਸਨ ਜਿਹੜੇ ਅਫ਼ਸਰ ਦੇ ਪੇਰ ਨਹੀਂ ਸਨ ਲੱਗਣ ਦਿੰਦੇ। ਦੋਵੇਂ ਯੂਨੀਅਨ ਦੇ ਲੀਡਨ ਸਨ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਪਹੁੰਚ ਅਤੇ ਸੰਬੰਧ ਦੂਰ ਤੱਕ ਸਨ।
ਸ਼ਰਮਾ ਜੀ ਖ਼ੁਦ ਕਿਸੇ ਨਾਲ ਵਿਗਾੜਣਾ ਨਹੀਂ ਸਨ ਚਾਹੁੰਦੇ ਬਸ਼ਰਤੇ ਕਿ ਹਰ ਕੰਮ ਇਮਾਨਦਾਰੀ ਨਾਲ ਹੁੰਦਾ ਰਹੇ। ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਨੌਕਰੀ ਲੱਗਿਆ ਚਾਰ ਕੁ ਮਹੀਨੇ ਹੀ ਹੋਏ ਸਨ ਜਦੋਂ ਵੱਡੇ ਅਫ਼ਸਰ ਨੇ ਇਕ ਮੀਟਿੰਗ ਮਗਰੋਂ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਰੋਕ ਲਿਆ ਸੀ।
“ਹੋਰ ਬਈ ਸੁਣਾ, ਕੀ ਹਾਲ ਹੈ ਤੇਰੇ ਦਫ਼ਤਰ ਦਾ?”
“ਠੀਕ ਹੈ ਜੀ।” 
“ਕਦੀ ਲੋੜ ਪਈ ਤਾਂ ਦੱਸੀਂ, ਘਬਰਾਈਂ ਨਾ।” ਵੱਡੇ ਅਫ਼ਸਰ ਦੀ ਹੱਲਾਸ਼ੇਰੀ ਨਾਲ ਸ਼ਰਮਾ ਜੀ ਕੁਝ ਹੋਰ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਹੋ ਗਏ।
“ਅੱਛਾ ਇੰਜ ਕਰੀਂ, ਤੇਰੇ ਦਫ਼ਤਰ ਦੇ ਨੇੜੇ ਦੁਕਾਨ ਹੈ ਨਾ, ਉਥੋਂ ਇਕ ਕੱਪੜੇ ਧੋਣ ਵਾਲੀ ਮਸ਼ੀਨ ਸਾਡੇ ਘਰ ਭਿਜਵਾ ਦੇਵੀਂ।”
“ਜੀ।” ਕਹਿਣ ਨੂੰ ਤਾਂ ਸ਼ਰਮਾ ਜੀ ਕਹਿ ਗਏ ਸਨ ਪਰ ਮਸ਼ੀਨ ਲੈਣ ਲਈ ਸੱਤ-ਅੱਠ ਹਜ਼ਾਰ ਰੁਪਏ ਦੀ ਲੋੜ ਸੀ। ਸ਼ਰਮਾ ਜੀ ਦੇ ਦਫ਼ਤਰ ਲਾਗੇ ਕੋਈ ਦੁਕਾਨ ਹੈ ਵੀ ਕਿ ਨਹੀਂ, ਇਸਦਾ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਸੀ ਪਤਾ। ਇਸ ਗੱਲ ਨੂੰ ਹਫ਼ਤਾ ਕੁ ਹੋ ਗਿਆ। ਉਹ ਕਾਫੀ ਪ੍ਰੇਸ਼ਾਨ ਰਹੇ। ਉਸ ਦਿਨ ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਹਰੀਦਰਸ਼ਨ ਕਿਸ ਕੰਮ ਲਈ ਉਹਨਾਂ ਕੋਲ ਬੈਠਾ ਸੀ ਤਾਂ ਉਹ ਦਫ਼ਤਰ ਦੇ ਦੂਜੇ ਮੁਲਾਜ਼ਮਾਂ ਦੇ ਸੁਭਾਅ ਬਾਰੇ ਗੱਲਾਂ ਕਰਨ ਲੱਗ ਪਿਆ। ਚੱਲਦੀ-ਚੱਲਦੀ ਗੱਲ ਵੱਡੇ ਅਫ਼ਸਰ ਤੱਕ ਪੁੱਜ ਗਈ। ਹਰੀਦਰਸ਼ਨ ਨੇ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਉਸ ਅਫ਼ਸਰ ਨੇ ਪਿਛਲੇ ਥੋੜ੍ਹੇ ਜਿੰਨੇ ਅਰਸੇ ਵਿਚ ਲੱਖਾਂ ਰੁਪਏ ਇਕੱਠੇ ਕੀਤੇ ਹਨ।
ਸ਼ਰਮਾ ਜੀ ਨੂੰ ਉਸ ਦੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ’ਤੇ ਯਕੀਨ ਨਹੀਂ ਸੀ ਆ ਰਿਹਾ।
“ਇਕ ਗੱਲ ਹੋਰ, ਵੱਡੇ ਸਾਅਬ ਨੇ ਅਸਲ ਵਿਚ ਤੁਹਾਡੇ ਕੋਲੋਂ ਕੱਪੜੇ ਧੋਣ ਵਾਲੀ ਮਸ਼ੀਨ ਨਹੀਂ ਮੰਗੀ ਸਗੋਂ ਪਿਛਲੇ ਚਾਰ ਮਹੀਨਿਆਂ ਵਿਚ ਤੁਹਾਡੇ ਵੱਲੋਂ ਕੀਤੀ ਉਪਰਲੀ ਕਮਾਈ ਵਿਚੋਂ ਆਪਣਾ ਹਿੱਸਾ ਮੰਗਿਆ ਹੈ।” ਹਰੀਦਰਸ਼ਨ ਨੇ ਦੱਸਿਆ ਸੀ।
ਸ਼ਰਮਾ ਜੀ ਹੈਰਾਨ ਸਨ ਕਿ ਉਸ ਗੱਲ ਦਾ ਹਰੀਦਰਸ਼ਨ ਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਪਤਾ ਲੱਗ ਗਿਆ। ਪਹਿਲਾਂ ਤਾਂ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਉਮੀਦ ਸੀ ਕਿ ਵੱਡਾ ਅਫ਼ਸਰ ਮਸ਼ੀਨ ਦੇ ਪੈਸੇ ਚਪੜਾਸੀ ਹੱਥ ਭਿਜਵਾ ਦੇਵੇਗਾ ਪਰ ਹਰੀਦਰਸ਼ਨ ਦੀ ਗੱਲ ਸੁਣਨ ਮਗਰੋਂ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਇਹ ਆਸ ਖ਼ਤਮ ਹੋ ਗਈ ਸੀ। ਉਹਨਾਂ ਸੋਚਿਆ ਸੀ ਕਿ ਉਹ ਵੱਡੇ ਅਫ਼ਸਰ ਨੂੰ ਸਾਫ਼ ਕਹਿ ਦੇਣਗੇ ਕਿ ਉਹਨਾਂ ਲੋਕਾਂ ਤੋਂ ਕੋਈ ਰਿਸ਼ਵਤ ਨਹੀਂ ਲਈ ਅਤੇ ਨਾ ਉਹ ਲੈਣਗੇ। ਇਸ ਲਈ ਉਹ ‘ਹਿੱਸਾ ਪੱਤੀ’ ਦੇਣ ਦੇ ਸਮਰੱਥ ਨਹੀਂ।
ਉਹ ਬੜੀ ਉਲਝਣ ਵਿਚ ਸਨ, ਜਦੋਂ ਵੱਡੇ ਅਫ਼ਸਰ ਨੇ ਚਪੜਾਸੀ ਭੇਜ ਕੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਬੁਲਾਇਆ ਸੀ। ਉਹ ਗਏ ਸਨ। ਵੱਡੇ ਅਫ਼ਸਰ ਨੇ ਦਫ਼ਤਰ ਦੇ ਹਾਲ ਬਾਰੇ ਪੁੱਛਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਤਾਕੀਦ ਕੀਤੀ ਸੀ ਕਿ ਉਹ ਦਫ਼ਤਰ ਵਿਚ ਅਨੁਸ਼ਾਸਨ ਕਾਇਮ ਰੱਖਣ। ਕੱਪੜੇ ਧੋਣ ਵਾਲੀ ਮਸ਼ੀਨ ਬਾਰੇ ਉਹਨਾਂ ਕੋਈ ਗੱਲ ਨਹੀਂ ਸੀ ਕੀਤੀ। ਸ਼ਰਮਾ ਜੀ ਖ਼ੁਦ ਇਸ ਬਾਰੇ ਗੱਲ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਸਨ ਪਰ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਵੱਡੇ ਅਫ਼ਸਰ ਦਾ ਵਤੀਰਾ ਪਹਿਲਾਂ ਨਾਲੋਂ ਰੁੱਖਾ ਲੱਗਾ ਸੀ। ਇਸ ਲਈ ਉਹ ਗੱਲ ਕਰਨ ਦਾ ਹੌਂਸਲਾ ਨਹੀਂ ਸਨ ਕਰ ਸਕੇ। ਦਫ਼ਤਰ ਵਿਚ ਕਿਸ ਅਨੁਸ਼ਾਸਨਹੀਣਤਾ ਵੱਲ ਵੱਡੇ ਅਫ਼ਸਰ ਦਾ ਇਸ਼ਾਰਾ ਸੀ, ਉਹ ਸਮਝ ਨਹੀਂ ਸਨ ਸਕੇ।
ਜਦੋਂ ਸ਼ਰਮਾ ਜੀ ਆਪਣੇ ਦਫ਼ਤਰ ਪੁੱਜੇ ਤਾਂ ਹਰੀਦਰਸ਼ਨ ਉਹਨਾਂ ਵੱਲ ਇੰਜ ਵੇਖ ਰਿਹਾ ਸੀ ਜਿਵੇਂ ਸ਼ਰਮਾ ਜੀ ਨਾਲ ਹੋਈ ਬੀਤੀ ਬਾਰੇ ਸਭ ਕੁਝ ਜਾਣਦਾ ਹੋਵੇ। ਭਾਵੇਂ ਉਹਨਾਂ ਕੋਈ ਕਸੂਰ ਨਹੀਂ ਸੀ ਕੀਤਾ ਪਰ ਫਿਰ ਵੀ ਉਹ ਨੀਵੀਂ ਪਾ ਕੇ ਦਫ਼ਤਰ ਵਿਚ ਜਾ ਬੈਠੇ ਸਨ।
ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਵੱਡੇ ਅਫ਼ਸਰ ਦਾ ਵਤੀਰਾ ਦਿਨ-ਬ-ਦਿਨ ਰੁੱਖਾ ਅਤੇ ਵਧੇਰੇ ਸਖ਼ਤ ਹੁੰਦਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਹਰੀਦਰਸ਼ਨ ਨੇ ਕਈ ਵਾਰ ਸਲਾਹ ਵੀ ਦਿੱਤੀ ਕਿ ਸ਼ਰਮਾ ਜੀ ਥੋੜ੍ਹੀ ਜਿਹੀ ਰਕਮ ਲਿਫ਼ਾਫ਼ੇ ਵਿਚ ਪਾ ਕੇ ਵੱਡੇ ਅਫ਼ਸਰ ਦੇ ਮੇਜ਼ ’ਤੇ ਰੱਖ ਆਉਣ, ਪਰ ਸ਼ਰਮਾ ਜੀ ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਕਿਸ ਮਿੱਟੀ ਦੇ ਬਣੇ ਸਨ ਕਿ ਆਖਦੇ ਸਨ ਕਿ ਇੰਜ ਕਰਦਿਆਂ ਉਹ ਆਤਮ-ਗਿਲਾਨੀ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦੇ ਹਨ।
ਸ਼ਰਮਾ ਜੀ ਨੂੰ ਇਸ ਗੱਲ ਤੋਂ ਹੋਰ ਵੀ ਪ੍ਰੇਸ਼ਾਨੀ ਸੀ ਕਿ ਉਹਨਾਂ ਪ੍ਰਤੀ ਵੱਡੇ ਅਫ਼ਸਰ ਦੇ ਰੁੱਖੇ ਵਤੀਰੇ ਤੋਂ ਹਰੀਦਰਸ਼ਨ ਤੇ ਉਸਦੇ ਸਾਥੀ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਾਣੂ ਸਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਦਫ਼ਤਰ ਵਿਚ ਅਨੁਸ਼ਾਸਨ ਕਾਇਮ ਰੱਖਣ ਵਿੱਚ ਕਾਫੀ ਮੁਸ਼ਕਿਲ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਨਾ ਪੈਂਦਾ। ਕਈ ਵਾਰੀ ਉਹ ਵਕਤੀ ਤੌਰ ’ਤੇ ਹੌਂਸਲਾ ਵੀ ਛੱਡ ਜਾਂਦੇ ਪਰ ਫਿਰ ਵੀ ਉਹ ਕਦੇ ਸੱਚ ਝੂਠ ਦੀ ਪਛਾਣ ਨਹੀਂ ਸੀ ਭੁੱਲੇ।
ਉਸ ਦਿਨ ਤਾਂ ਹਰੀਦਰਸ਼ਨ ਨੇ ਹੱਦ ਹੀ ਕਰ ਦਿੱਤੀ। ਮ੍ਰਿਤਕ ਅਜ਼ਾਦੀ ਘੁਲਾਟੀਏ ਦੀ ਬੁੱਢੀ ਪਤਨੀ ਤੋਂ ਵੀ ਅਸਿੱਧੇ ਢੰਗ ਨਾਲ ‘ਮਿਹਨਤਾਨਾ’ ਮੰਗ ਲਿਆ ਸੀ। ਇਸ ਮਸਲੇ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਦਫ਼ਤਰ ਵਿਚ ਵਿਵਾਦ ਖੜ੍ਹਾ ਹੋ ਗਿਆ ਅਤੇ ਹਰੀਦਰਸ਼ਨ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਸਾਥੀਆਂ ਨੇ ਸ਼ਰਮਾ ਜੀ ਦੇ ਪੱਖ ਨੂੰ ਹੋਰ ਦਾ ਹੋਰ ਦਾ ਹੋਰ ਬਣਾ ਕੇ ਯੂਨੀਅਨ ਤੱਕ ਪੁਚਾ ਦਿੱਤਾ ਸੀ ਅਤੇ ਹੜਤਾਲ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਸੀ।
ਅੱਜ ਹੜਤਾਲ ਦਾ ਤੀਜਾ ਦਿਨ ਸੀ। ਬਾਹਰ ਮੁਲਾਜ਼ਮ ਸ਼ਰਮਾ ਜੀ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਨਾਅਰੇਬਾਜ਼ੀ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ। ਜਿਹੜੇ ਬੰਦੇ ਕੰਮ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਵੀ ਸਨ, ਕਮਰਿਆਂ ਨੂੰ ਤਾਲੇ ਮਾਰ ਕੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਬਾਹਰ ਹੀ ਡੱਕ ਲਿਆ। 
ਸ਼ਰਮਾ ਜੀ ਖਿੜਕੀ ਵਿਚੋਂ ਬਾਹਰ ਹੁੰਦੀ ਹੁੱਲੜਬਾਜ਼ੀ ਨੂੰ ਦੇਖ ਰਹੇ ਸਨ ਜਦੋਂ ਵੱਡੇ ਅਫ਼ਸਰ ਦਾ ਫ਼ੋਨ ਆਇਆ। ਉਹਨਾਂ ਕਿਹਾ ਕਿ ਇਸ ਇਸ ਮਾਮੂਲੀ ਮਸਲੇ ਨੂੰ ਏਨਾ ਵੱਡਾ ਨਹੀਂ ਬਣਨ ਦਿੱਤਾ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ। ਜਿਵੇਂ ਨਾ ਕਿਵੇਂ ਮੁਲਾਜ਼ਮਾਂ ਨੂੰ ਮਾਨ ਕੇ ਕੰਮ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ।
ਸ਼ਰਮਾ ਜੀ ਤਾਂ ਆਪ ਇਹੋ ਚਾਹੁੰਦੇ ਸਨ ਕਿ ਮੁਲਾਜ਼ਮ ਕੰਮ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਨ ਪਰ ਮੁਲਾਜ਼ਮ ਮੰਗ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ ਕਿ ਸ਼ਰਮਾ ਜੀ ਹਰੀਦਰਸ਼ਨ ਨਾਲ ਕੀਤੇ ਦੁਰਵਰਤਾਉ ਦੀ ਮੁਆਫ਼ੀ ਮੰਗਣ। ਸ਼ਰਮਾ ਜੀ ਨੇ ਕਿਸ ਨਾਲ ਕਦੋਂ ਮਾੜਾ ਵਰਤਾਉ ਕੀਤਾ ਹੈ, ਇਹ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਖ਼ੁਦ ਨਹੀਂ ਸੀ ਪਤਾ।
ਆਪੋ ਆਪਣੇ ਕੰਮ ਕਰਾਉਣ ਆਏ ਲੋਕ ਦੁਪਹਿਰ ਤੱਕ ਉਡੀਕ ਕੇ ਘਰੋ-ਘਰੀ ਵਾਪਸ ਚਲੇ ਗਏ, ਉਹ ਬੁੱਢੀ ਔਰਤ ਵੀ ਬੜੀ ਮੁਸ਼ਕਿਲ ਨਾਲ ਕਮਰ ’ਤੇ ਹੱਥ ਰੱਖ ਕੇ ਤੁਰਦੀ ਚਲੀ ਗਈ ਸੀ।
ਸ਼ਾਮ ਦੇ ਤਿੰਨ ਕੁ ਵਜੇ ਦਾ ਸਮਾਂ ਸੀ ਜਦੋਂ ਵੱਡੇ ਅਫ਼ਸਰ ਦਾ ਫ਼ੋਨ ਆਇਆ ਸੀ। ਬਾਹਰ ਸ਼ਰਮਾ ਜੀ ਵਿਰੁੱਧ ਨਾਅਰੇਬਾਜ਼ੀ ਹੋ ਰਹੀ ਸ।ਿ ਉਹਨਾਂ ਖਿੜਕੀ ਬੰਦ ਕਰਕੇ ਫ਼ੋਨ ਚੁੱਕਿਆ। ਵੱਡੇ ਅਫ਼ਸਰ ਦੀ ਅਵਾਜ਼ ਪਹਿਲਾਂ ਨਾਲੋਂ ਕਾਫ਼ੀ ਸਖ਼ਤ ਸੀ, ਉਹਨਾਂ ਕਿਹਾ ਸੀ ਕਿ ਹਰ ਹਾਲਤ ਵਿਚ ਹੜਤਾਲ ਅੱਜ ਹੀ ਖ਼ਤਮ ਕੀਤੀ ਜਾਵੇ। ਇਸ ਵਾਰ ਵੱਡੇ ਅਫ਼ਸਰ ਨੇ ਸਲਾਹ ਨਹੀਂ ਸਗੋਂ ਹੁਕਮ ਦਿੱਤਾ ਸੀ।
ਅਜੀਬ ਸਨ ਇਹ ਹਾਲਾਤ ਜਿਸ ਵਿਚ ਸ਼ਰਮਾ ਜੀ ਢੁਕਵੇਂ ਨਹੀਂ ਸੀ ਬੈਠ ਰਹੇ। ਉਹ ਕਾਫੀ ਪ੍ਰੇਸ਼ਾਨ ਸਨ। ਹੜਤਾਲ ਖ਼ਤਮ ਕਰਨ ਲਈ ਗੱਲਬਾਤ ਕਰਨ ਲਈ ਉਹ ਕਿਸਦੇ ਹੱਥ ਸੱਦਾ ਭੇਜਣ, ਦਫ਼ਤਰ ਵਿਚ ਤਾਂ ਕੋਈ ਵੀ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਹਰੀਦਰਸ਼ਨ ਹੁਰਾਂ ਨੇ ਚਪੜਾਸੀ ਨੂੰ ਵੀ ਦਫ਼ਤਰ ਵਿਚ ਨਹੀਂ ਸੀ ਆਉਣ ਦਿੱਤਾ। ਉਪਰੋਂ ਵੱਡੇ ਅਫ਼ਸਰ ਦਾ ਹੁਕਮ ਕਿ ਹੜਤਾਲ ਹੁਣੇ ਹੀ ਖ਼ਤਮ ਕਰਵਾਈ ਜਾਵੇ। ਇਧਰ ਬਿਨਾਂ ਸਾਹ ਲਏ ਲਗਾਤਾਰ ਨਾਅਰੇਬਾਜ਼ੀ ਕਰ ਰਹੇ ਮੁਲਾਜ਼ਮ! ਇਹ ਪਹਿਲਾ ਮੌਕਾ ਸੀ ਜਦੋਂ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਉਤਸ਼ਾਹ ਖਤਮ ਹੋ ਗਿਆ। ਉਹ ਨਿਰਾਸ਼ ਹੋ ਗਏ, ਬਹੁਤ ਹੀ ਨਿਰਾਸ਼! ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਵਜੂਦ ਖ਼ਤਮ ਹੁੰਦਾ ਜਾਪਿਆ।
ਅਚਾਨਕ ਉਹ ਉੱਠ ਕੇ ਬਾਹਰ ਵੱਲ ਤੁਰ ਪਏ ਜਿੱਥੇ ਮੁਲਾਜ਼ਮ ਹੜਤਾਲ ’ਤੇ ਬੈਠੇ ਨਾਅਰੇਬਾਜ਼ੀ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ। ਹਰੀਦਰਸ਼ਨ ਤੇ ਦੂਜੇ ਸਾਰੇ ਸ਼ਰਮਾ ਜੀ ਵੱਲ ਦੇਖਣ ਲੱਗ ਪਏ ਸਨ। ਸਾਰੇ ਚੁੱਪ ਸਨ। ਸ਼ਰਮਾ ਜੀ ਹੁਣ ਕੀ ਕਹਿਣਗੇ, ਇਹ ਜਾਣਨ ਲਈ ਉਤਸੁਕ ਸਨ। ਕੋਈ ਵੀ ਨਹੀਂ ਬੋਲ ਰਿਹਾ ਸੀ।
“ਮਿਸਟਰ ਸ਼ਰਮਾ-ਮੁਰਦਾਬਾਦ।” ਖ਼ਲਾਅ ਵਿੱਚ ਸਿਰਫ਼ ਇਕ ਨਾਅਰਾ ਗੂੰਜਿਆ ਸੀ......
ਇਹ ਆਵਾਜ਼ ਸ਼ਰਮਾ ਜੀ ਦੀ ਆਪਣੀ ਸੀ..........

-0-

ਬਣਵਾਸ ਬਾਕੀ ਹੈ.......... ਕਹਾਣੀ / ਭਿੰਦਰ ਜਲਾਲਾਬਾਦੀ


ਸਵੇਰੇ ਅੱਠ ਕੁ ਵਜੇ ਪੁਲੀਸ ਨੇ ਛਾਪਾ ਮਾਰ ਕੇ ਕੁਝ ਬੱਚੇ ਮਜਦੂਰੀ ਕਰਦੇ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰ ਕਰ ਲਏ। ਕੋਈ ਢਾਬੇ ਤੋਂ ਬਰਤਨ ਸਾਫ਼ ਕਰਦਾ, ਕੋਈ ਗੰਦ ਦੇ ਢੇਰ ਤੋਂ ਪਲਾਸਟਿਕ ਦੇ ਬੈਗ ਇਕੱਠੇ ਕਰਦਾ ਅਤੇ ਕੋਈ ਕਿਸੇ ਦੁਕਾਨ 'ਤੇ ਚੱਕਣ-ਧਰਨ ਕਰਦਾ ਫ਼ੜ ਕੇ ਪੁਲੀਸ ਨੇ ਜਿਪਸੀ ਵਿਚ ਬਿਠਾ ਲਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਠਾਣੇ ਲਿਆ ਤਾੜਿਆ। ਉੱਜੜੀਆਂ ਨਜ਼ਰਾਂ ਅਤੇ ਪਿਲੱਤਣ ਫ਼ਿਰੇ ਚਿਹਰਿਆਂ ਵਾਲੇ ਬੱਚੇ ਸਹਿਮੇਂ ਹੋਏ ਸਨ। ਗੌਰਮਿੰਟ ਵੱਲੋਂ ਸਖ਼ਤ ਹਦਾਇਤ ਸੀ ਕਿ 'ਬਾਲ-ਮਜਦੂਰੀ' ਗ਼ੈਰ ਕਾਨੂੰਨੀ ਹੈ ਅਤੇ ਬੱਚਿਆਂ ਦੇ ਖੇਡਣ-ਮੱਲਣ ਦੇ ਦਿਨਾਂ ਵਿਚ ਮਾਪੇ ਅਤੇ ਹੋਰ ਲੋਕ ਇਹਨਾਂ ਤੋਂ ਮਿਹਨਤ-ਮਜਦੂਰੀ ਕਰਵਾ ਕੇ ਇਹਨਾਂ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਅਤੇ ਭਵਿੱਖ ਤਬਾਹ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ। ਕੁਝ ਬੁੱਧੀਜੀਵੀਆਂ ਨੇ ਵੀ ਬਾਲ-ਮਜਦੂਰੀ 'ਤੇ ਅਖ਼ਬਾਰਾਂ-ਰਸਾਲਿਆਂ ਵਿਚ ਲੇਖ ਲਿਖ ਕੇ ਛੱਤ ਸਿਰ 'ਤੇ ਚੁੱਕ ਲਈ ਸੀ। ਗੌਰਮਿੰਟ ਇਸ ਪੱਖੋਂ ਸੁਚੇਤ ਹੋ ਗਈ ਸੀ ਅਤੇ ਹਫ਼ੜਾ-ਦਫ਼ੜੀ ਵਿਚ ਫ਼ੜੋ-ਫ਼ੜੀ ਦਾ ਸਿਲਸਲਾ ਚੱਲ ਪਿਆ ਸੀ। ਗੌਰਮਿੰਟ ਨੇ ਬਾਲ-ਮਜਦੂਰੀ ਖ਼ਿਲਾਫ਼ ਕਾਨੂੰਨ ਬਣਾ ਕੇ ਐਲਾਨ ਕੀਤਾ ਸੀ ਕਿ ਹਰ ਕੰਮ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਮਾਲਕ ਨੂੰ ਇਹ ਪੱਕਾ ਪਤਾ ਕਰ ਲੈਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ ਕੰਮ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਬੱਚਾ ਵਾਕਿਆ ਹੀ 14 ਸਾਲ ਤੋਂ ਉਪਰ ਹੈ? ਅਗਰ ਕੋਈ ਬੱਚਾ 14 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਤੋਂ ਹੇਠ ਕਿਸੇ ਕੋਲ ਮਜਦੂਰੀ ਕਰਦਾ ਫ਼ੜਿਆ ਗਿਆ, ਤਾਂ ਚਲਾਣ ਕੱਟਿਆ ਜਾਵੇਗਾ! ਕੰਮ ਕਰਵਾਉਣ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਭਾਰੀ ਜ਼ੁਰਮਾਨਾਂ ਅਤੇ ਜੇਲ੍ਹ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਵੀ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ! ਫ਼ੈਸਲਾ ਸੁਣ ਕੇ ਲੋਕ ਡਰ ਨਾਲ ਠਠੰਬਰ ਗਏ ਸਨ। 
ਅੱਜ ਸਵੇਰੇ-ਸਵੇਰੇ ਪੰਜ ਬੱਚੇ ਅਤੇ ਤਿੰਨ ਢਾਬਿਆਂ ਵਾਲੇ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰ ਕਰ ਲਏ ਗਏ ਸਨ। ਅਖ਼ਬਾਰਾਂ ਦੇ ਨੁਮਾਇੰਦੇ ਬੁਲਾ ਕੇ ਅਖ਼ਬਾਰਾਂ ਦਾ ਢਿੱਡ ਭਰਨ ਵਾਸਤੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਖ਼ਬਰਾਂ ਵੀ ਦੇ ਦਿੱਤੀਆਂ ਸਨ। ਢਾਬਿਆਂ ਦੇ ਮਾਲਕ ਅਤੇ ਬੱਚੇ ਪੁਲੀਸ ਠਾਣੇ ਹੱਥ ਜੋੜੀ, ਫ਼ਰਿਆਦੀ ਬਣੇ ਬੈਠੇ ਸਨ। ਪਰ ਪੁਲੀਸ ਕਰਮਚਾਰੀ ਆਪਣੀ ਕਾਰਵਾਈ ਵਿਚ ਮਸਰੂਫ਼ ਸਨ। ਢਾਬੇ ਵਾਲਿਆਂ ਦਾ 'ਚਲਾਣ' ਕੱਟ ਕੇ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਖਹਿੜਾ ਤਾਂ ਛੁੱਟ ਗਿਆ। ਪਰ ਹੁਣ ਵਾਰੀ ਬੱਚਿਆਂ ਦੀ ਆ ਗਈ। ਹੁਣ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਅਤੇ-ਪਤੇ ਲੈ ਕੇ ਪੁਲੀਸ ਕਰਮਚਾਰੀਆਂ ਨੂੰ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਮਾਂ-ਬਾਪ ਨੂੰ ਬੁਲਾਉਣ ਲਈ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਬਸਤੀ ਵਿਚ ਭੇਜ ਦਿੱਤਾ। ਉਹ ਸੁਨੇਹਾਂ ਮਿਲਦਿਆਂ ਸਾਰ ਹੀ ਬੱਚਿਆਂ ਨਾਲੋਂ ਵੀ ਨਿੱਘਰੀ ਹਾਲਤ ਵਿਚ ਠਾਣੇ ਪਹੁੰਚ ਗਏ ਅਤੇ ਬਹੁੜੀਆਂ ਘੱਤਦੇ ਠਾਣਾਂ ਮੁਖੀ ਦੇ ਪੈਰਾਂ ਵਿਚ ਜਾ ਡਿੱਗੇ।
"ਸਾਨੂੰ ਮਾਫ਼ ਕਰੋ ਸਰਕਾਰ ਜੀ! ਸਾਨੂੰ ਮਾਫ਼ ਕਰੋ! ਅਸੀਂ ਗਰੀਬ ਲੋਕ! ਸਾਨੂੰ ਬਖ਼ਸ਼ ਲਵੋ ਸਰਕਾਰ!" 
ਪਰ ਉਹਨਾਂ ਦੀਆਂ ਮਿੰਨਤਾਂ ਅਤੇ ਤਰਲਿਆਂ ਦਾ ਠਾਣਾਂ-ਮੁਖੀ 'ਤੇ ਕੋਈ ਅਸਰ ਨਹੀਂ ਸੀ। 
"ਤੁਹਾਨੂੰ ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਕਿ ਬਾਲ ਮਜਦੂਰੀ ਕਰਵਾਉਣੀ ਗ਼ੈਰ ਕਾਨੂੰਨੀ ਹੈ?"
"ਸਰਕਾਰ ਕੀ ਕਰੀਏ? ਮਹਿੰਗਾਈ ਦੇਖੋ ਕਿੱਥੇ ਪਹੁੰਚ ਗਈ ਏ! ਘਰ ਦਾ ਤੋਰਾ ਵੀ ਤਾਂ ਕਿਵੇਂ ਨਾ ਕਿਵੇਂ ਤੋਰਨਾ ਹੀ ਹੋਇਆ? ਹੋਰ ਸਾਡੇ ਪਾਸ ਕੋਈ ਸਾਧਨ ਨਹੀਂ, ਕੀ ਕਰੀਏ?"
"ਇਹਦੀ ਸਜ਼ਾ ਪਤਾ ਕਿੰਨੀ ਏ?" ਆਖ ਕੇ ਠਾਣਾਂ ਮੁਖੀ ਨੇ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਫ਼ੂਕ ਵੀ ਕੱਢ ਧਰੀ। ਹੁਣ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਕੰਨਾਂ ਵਿਚ ਜੇਲ੍ਹ ਦੀਆਂ ਸਲਾਖਾਂ ਕੀਰਨੇ ਪਾਉਣ ਲੱਗੀਆਂ। ਕੰਧਾਂ ਡਰਾਉਣ ਲੱਗੀਆਂ।
"ਸਰਦਾਰ ਜੀ, ਇਕ ਵਾਰੀ ਮਾਫ਼ ਕਰ ਦਿਓ, ਮੁੜ ਇਹ ਗਲਤੀ ਨਹੀਂ ਹੋਵੇਗੀ!" ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਜੁੜੇ ਹੱਥ ਹੋਰ ਕੱਸੇ ਗਏ।
ਖ਼ੈਰ, ਮੁਆਫ਼ੀਨਾਮੇਂ 'ਤੇ ਦਸਤਖ਼ਤ ਕਰਵਾ ਕੇ ਠਾਣੇਦਾਰ ਨੇ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਮਾਂ-ਬਾਪ ਨਾਲ ਘਰ ਨੂੰ ਤੋਰ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਨਾਲ ਦੀ ਨਾਲ ਸਖ਼ਤ ਹਦਾਇਤ ਵੀ ਜਾਰੀ ਕੀਤੀ ਸੀ ਕਿ ਅਗਰ ਇਸ ਅਪਰਾਧ ਨੂੰ ਦੁਬਾਰਾ ਦੁਹਰਾਇਆ ਗਿਆ ਤਾਂ ਕੇਸ ਦਰਜ ਕਰਕੇ ਸਿੱਧਾ ਹਵਾਲਾਤ ਵਿਚ ਦੇ ਦਿੱਤੇ ਜਾਉਗੇ! ਉਹ ਬੇਨਤੀਆਂ ਕਰਦੇ ਅਤੇ ਖ਼ਿਮਾਂ ਜਾਚਨਾ ਮੰਗਦੇ ਘਰ ਨੂੰ ਤੁਰ ਗਏ।
ਬਾਲ-ਮਜਦੂਰੀ ਨੂੰ ਰੋਕਣ ਦੇ ਬਣੇ ਨਵੇਂ ਕਾਨੂੰਨ ਨੇ ਗ਼ਰੀਬ ਬੱਚਿਆਂ ਅਤੇ ਮਾਪਿਆਂ ਨੂੰ ਘਰ ਚਲਾਉਣ ਦਾ ਫ਼ਿਕਰ ਪਾਇਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਬਾਲ-ਮਜਦੂਰੀ ਦੇ ਖ਼ਿਲਾਫ਼ ਕਾਨੂੰਨ ਤਾਂ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ ਸੀ, ਪਰ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਮਾੜੀ ਮੋਟੀ ਆਮਦਨ ਦੇ ਸੋਮੇਂ-ਸਾਧਨ ਵੀ ਮੁਹੱਈਆ ਕਰਵਾਉਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਸਨ। ਮੁਫ਼ਤ ਪੜ੍ਹਾਈ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਕਰਵਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਸੀ। ਸਰਕਾਰ ਇਹ ਨਹੀਂ ਸੋਚ ਰਹੀ ਸੀ ਕਿ ਇਕੱਲੇ ਬਾਲ-ਮਜਦੂਰੀ ਦੇ ਖ਼ਿਲਾਫ਼ ਕਾਨੂੰਨ ਬਣਾ ਕੇ ਮਾਮਲਾ ਸਿੱਧ ਨਹੀਂ ਸੀ ਹੋ ਸਕਣਾਂ! ਜਿੰਨੀ ਦੇਰ ਬਿਮਾਰੀ ਦੀ ਜੜ੍ਹ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਸੀ ਪੁੱਟਿਆ ਜਾਂਦਾ, ਬਿਮਾਰੀ ਕਦੇ ਕਾਬੂ ਹੇਠ ਨਹੀਂ ਸੀ ਆ ਸਕਦੀ! ਪਹਿਲਾਂ ਬੱਚਿਆਂ ਲਈ ਮੁਫ਼ਤ ਪੜ੍ਹਾਈ, ਕੁੱਲੀ, ਗੁੱਲੀ ਅਤੇ ਜੁੱਲੀ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਵੀ ਜ਼ਰੂਰੀ ਸੀ। ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਇਹ ਸਿਰਾਂ 'ਚ ਕਿੱਲੇ ਵਾਂਗ ਠੋਕਿਆ ਕਾਨੂੰਨ ਕੈਂਸਰ ਦੇ ਮਰੀਜ਼ ਲਈ ਦਰਦ ਨਾਸ਼ਕ ਗੋਲੀਆਂ ਹੀ ਸਾਬਤ ਹੋਣੀਆਂ ਸਨ, ਜਿੰਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਬਿਮਾਰੀ ਹੋਰ ਵੀ ਅਸਾਧ ਬਣਾ ਦੇਣੀ ਸੀ। ਗੌਰਮਿੰਟ ਨੂੰ ਸ਼ਾਇਦ ਇਹ ਨਹੀਂ ਸੀ ਪਤਾ ਕਿ ਜਿੰਨਾਂ ਚਿਰ ਬੱਚਿਆਂ ਦੀ ਪੜ੍ਹਾਈ, ਰਹਿਣ-ਸਹਿਣ ਅਤੇ ਖਾਣੇ ਦਾ ਯੋਗ ਪ੍ਰਬੰਧ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਬਾਲ-ਮਜਦੂਰੀ ਹੁੰਦੀ ਰਹਿਣੀ ਸੀ। ਪਹਿਲਾਂ ਗੌਰਮਿੰਟ ਨੂੰ ਬੱਚਿਆਂ ਦੇ ਪ੍ਰੀਵਾਰਾਂ ਦੀ ਮਾਲੀ ਹਾਲਤ ਦਾ ਜਾਇਜ਼ਾ ਲੈ ਕੇ ਸਹੂਲਤਾਂ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਨੀਆਂ ਚਾਹੀਦੀਆਂ ਸਨ, ਨਾ ਕਿ ਗ਼ਰੀਬ ਲੋਕਾਂ ਉੱਪਰ ਬਾਲ-ਮਜਦੂਰੀ ਦੇ ਵਿਰੋਧ ਵਿਚ ਕਾਨੂੰਨ ਠੋਸਣਾਂ! ਇਹ ਕੋਈ ਸਾਰਥਿਕ 'ਹੱਲ' ਨਹੀਂ ਸੀ!
ਹਫ਼ਤੇ ਕੁ ਬਾਅਦ ਅਖ਼ਬਾਰਾਂ ਵਿਚ ਇਕ ਹੋਰ ਖ਼ਬਰ ਆਈ: 
"ਤਿੰਨ ਬੱਚੇ ਬੈਂਕ ਵਿਚ ਚੋਰੀ ਕਰਦੇ ਕਾਬੂ! ਪੰਜ ਬੱਚਿਆਂ ਦਾ ਗੈਂਗ ਕਰਦਾ ਸੀ ਵਾਰਦਾਤਾਂ! ਪੁਲੀਸ ਵੱਲੋਂ ਬਾਕੀਆਂ ਦੀ ਭਾਲ ਵਿਚ ਛਾਪੇ!"
ਖ਼ਬਰ ਨੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਸਾਹ ਸੂਤ ਲਏ।
ਪੰਜ ਬੱਚਿਆਂ ਦੇ ਮਾਪੇ ਪੁਲੀਸ ਨੇ ਠਾਣੇਂ ਲਿਆ ਸੁੱਟੇ ਅਤੇ ਕੁੱਟ ਕੇ ਮੱਛੀਓਂ ਮਾਸ ਕਰ ਦਿੱਤੇ। ਮਾਪੇ ਫ਼ਿਰ ਹੱਥ ਜੋੜਨ ਅਤੇ ਤਰਲੇ ਕਰਨ ਵਿਚ ਜੁਟੇ ਹੋਏ ਸਨ। ਪਰ ਪੁਲੀਸ ਵਾਲੇ ਮਾਪਿਆਂ 'ਤੇ ਘੋਰ ਖਿਝੇ ਹੋਏ ਸਨ। ਕੁੱਟ ਮਾਰ ਤਾਂ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਬਹੁਤ ਕੀਤੀ ਜਾ ਚੁੱਕੀ ਸੀ।
ਦੁਪਿਹਰੋਂ ਬਾਅਦ ਬਸਤੀ ਦਾ ਪ੍ਰਧਾਨ ਠਾਣੇਂ ਆਇਆ ਅਤੇ ਉਸ ਨੇ ਕਰਮਚਾਰੀਆਂ ਨਾਲ ਗੱਲ ਬਾਤ ਕੀਤੀ।
"ਪ੍ਰਧਾਨ ਜੀ, ਇਹ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਉਕਸਾ ਕੇ ਚੋਰੀ ਕਰਵਾਉਂਦੇ ਨੇ, ਛੱਡ ਕਿਵੇਂ ਦੇਈਏ?" ਠਾਣੇਦਾਰ ਨੇ ਨੱਕ ਵਿਚੋਂ ਠੂੰਹੇਂ ਸੁੱਟੇ।
"ਮੇਰੀ ਬੇਨਤੀ ਸੁਣੋ, ਸਰਕਾਰ! ਜਦ ਬੱਚੇ ਮਜਦੂਰੀ ਕਰਦੇ ਸਨ, ਭੱਠਿਆਂ 'ਤੇ ਇੱਟਾਂ ਢੋਂਹਦੇ ਜਾਂ ਇੱਟਾਂ ਪੱਥਦੇ ਸਨ, ਉਸ ਟਾਈਮ ਗੌਰਮਿੰਟ ਨੇ ਕਾਨੂੰਨ ਬਣਾ ਕੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਕੰਮ ਕਰਨ ਤੋਂ ਸਖ਼ਤੀ ਨਾਲ ਵਰਜ ਦਿੱਤਾ। ਨਾ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਕੋਈ ਸਹੂਲਤ ਮਿਲੀ ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਕੋਈ ਖਾਣ ਪੀਣ, ਦੁਆਈ ਜਾਂ ਰਹਾਇਸ਼ ਦਾ ਹੀਲਾ ਕੀਤਾ। ਆਹ ਮੁੰਡਾ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਤੁਸੀਂ ਗੈਂਗ ਦਾ ਮੁਖੀ ਬਣਾਈ ਬੈਠੇ ਓ, ਇਹਦੀ ਮਾਂ ਬਿਮਾਰੀ ਖੁਣੋਂ ਮਰਨ ਕਿਨਾਰੇ ਹੈ, ਉਹਦੀ ਵੀਹ ਰੁਪਏ ਦੀ ਤਾਂ ਹਰ ਰੋਜ਼ ਦੁਆਈ ਆਉਂਦੀ ਹੈ! ਇਹ ਢਾਬੇ 'ਤੇ ਬਰਤਨ ਮਾਂਜ ਕੇ ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਦੀ ਦੁਆਈ ਦਾ ਖ਼ਰਚਾ ਚਲਾਉਂਦਾ ਸੀ ਤੇ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਨਵਾਂ ਕਾਨੂੰਨ ਬਣਾ ਕੇ ਇਹਨਾਂ ਦਾ ਉਹ ਮਜਦੂਰੀ ਵਾਲਾ ਰਸਤਾ ਵੀ ਬੰਦ ਕਰ ਦਿੱਤਾ, ਦੱਸੋ ਇਹ ਹੁਣ ਚੋਰੀ ਕਰਕੇ ਆਪਣਾ ਡੰਗ ਨਹੀਂ ਟਪਾਉਣਗੇ ਤਾਂ ਕੀ ਕਰਨਗੇ? ਇਹ ਐਸ਼-ਪ੍ਰਸਤੀ ਵਾਸਤੇ ਚੋਰੀ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ ਜਨਾਬ! ਇਹ ਆਪਣਾ ਪੇਟ ਪਾਲਣ ਲਈ ਤੇ ਆਪਣੇ ਬਿਮਾਰ ਮਾਂ-ਪਿਉ ਦੀ ਦੁਆਈ ਖ਼ਰੀਦਣ ਵਾਸਤੇ ਚੋਰੀ ਕਰਦੇ ਐ!! ਹੁਣ ਤੁਸੀਂ ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਲੋਕਾਂ ਦੀਆਂ ਨਜ਼ਰਾਂ 'ਚ ਗੈਂਗ ਬਣਾਈ ਚੱਲੋ ਤੇ ਚਾਹੇ ਗੈਂਗ ਦੇ ਮੁਖੀ! ਸੱਚੀ ਗੱਲ ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਦੱਸ ਦਿੱਤੀ ਹੈ ਬਾਕੀ ਕੰਮ ਹੁਣ ਤੁਹਾਡਾ ਹੈ ਮਹਾਰਾਜ!"
ਠਾਣੇਦਾਰ ਚੁੱਪ ਧਾਰ ਗਿਆ।
ਪ੍ਰਧਾਨ ਦੀ ਗੱਲ ਸੱਚੀ ਹੀ ਤਾਂ ਸੀ।
"ਜੇ ਤੁਸੀਂ ਮੇਰੀ ਇਕ ਬੇਨਤੀ ਮੰਨੋ ਤਾਂ ਇਹਨਾਂ ਦੇ ਘਰੀਂ ਜਾ ਕੇ ਇਹਨਾਂ ਦੀ ਗ਼ਰੀਬੀ ਤੇ ਇਹਨਾਂ ਦੇ ਮਾਪਿਆਂ ਦੀ ਸਿਹਤ ਦਾ ਅਨੁਮਾਨ ਲਾਓ ਤੇ ਫ਼ੇਰ ਲੇਖਾ ਜੋਖਾ ਕਰੋ! ਤੇ ਨਾਲ ਦੀ ਨਾਲ ਇਹ ਵੀ ਜਾਂਚ ਕਰ ਲਿਓ ਕਿ ਇਹ ਚੋਰੀ ਕਰਕੇ ਕਿੰਨੀ ਕੁ ਆਲੀਸ਼ਾਨ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਜਿਉਂਦੇ ਨੇ! ਤੇ ਨਹੀਂ ਸਰਕਾਰ ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਜਾਂ ਤਾਂ ਬਖ਼ਸ਼ੋ, ਤੇ ਜਾਂ ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਸਰਕਾਰ ਤੋਂ ਮਾਲੀ ਮੱਦਦ ਦਿਵਾਓ, ਤੇ ਜਾਂ ਫ਼ੇਰ ਉਹੀ ਮਿਹਨਤ ਮਜਦੂਰੀ ਕਰਨ ਦਿਓ, ਜਿਹੜੀ ਇਹ ਪਹਿਲਾਂ ਕਰਦੇ ਸੀ! ਹੋਰ ਇਹਨਾਂ ਦਾ ਕੋਈ ਇਲਾਜ ਨਹੀਂ ਸਰਕਾਰ! ਖ਼ਾਰਿਸ਼ ਦੀ ਬਿਮਾਰੀ ਵਾਲਾ ਤਾਂ ਖੁਰਕ ਕਰੂ ਹੀ ਕਰੂ ਜਨਾਬ! ਉਹਦੇ ਕੋਈ ਵੱਸ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ! ਖੁਰਕ ਕਰਨਾ ਉਹਦੀ ਜ਼ਰੂਰਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਕੋਈ ਸ਼ੌਕ ਨਹੀਂ!"
"ਪਰ ਗੁਨਾਂਹ ਤਾਂ ਗੁਨਾਂਹ ਹੀ ਹੈ ਪ੍ਰਧਾਨ ਸਾਹਿਬ! ਇਹਨਾਂ ਨੇ ਕਾਨੂੰਨ ਦੀ ਉਲੰਘਣਾ ਕੀਤੀ ਹੈ!" ਠਾਣੇਦਾਰ ਨੇ ਕਿਹਾ ਤਾਂ ਪ੍ਰਧਾਨ ਹੱਸ ਪਿਆ।
"ਕਰੋੜਾਂ ਦੀ ਡਰੱਗ ਵੇਚਣ ਵਾਲੇ ਕਾਨੂੰਨ ਦੀ ਉਲੰਘਣਾ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ ਜਨਾਬ? ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਮਗਰ ਪੈਸਾ ਤੇ ਸਿਫ਼ਾਰਸ਼ਾਂ ਪਾਣੀ ਵਾਂਗ ਤੁਰੀਆਂ ਆਉਂਦੀਐਂ! ਪਰ ਇਹਨਾਂ ਗਰੀਬਾਂ ਦੇ ਪੱਲੇ ਤਾਂ ਸੱਚ ਬੋਲਣ ਜਾਂ ਹੱਥ ਜੋੜਨ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਕੱਖ ਨਹੀਂ! ਚੋਰੀ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਕੋਈ ਦੂਜਾ ਰਸਤਾ ਹੀ ਨਜ਼ਰ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦਾ! ਜਾਂ ਤਾਂ ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਕੋਈ ਘਰ ਚਲਾਉਣ ਦਾ ਹੋਰ ਰਸਤਾ ਦੱਸ ਦਿਓ, ਉਸ ਰਸਤੇ ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਤੋਰਨਾ ਮੇਰਾ ਕੰਮ!" ਚਾਹੇ ਉਹ ਇਹਨਾਂ ਸਾਰੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਨਾਲ ਸਹਿਮਤ ਸੀ, ਪਰ ਪ੍ਰਧਾਨ ਦੀਆਂ ਇਹਨਾਂ ਗੱਲਾਂ ਦਾ ਠਾਣਾ-ਮੁਖੀ ਕੋਲ ਕੋਈ ਉੱਤਰ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਉਹ ਸੋਚ ਰਿਹਾ ਸੀ ਕਿ ਇਹਨਾਂ ਗ਼ਰੀਬਾਂ ਲਈ ਅਜੇ ਬਣਵਾਸ ਬਾਕੀ ਸੀ। ਉਹ ਕਦੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਦੀਆਂ ਕੀਤੀਆਂ ਸੱਚੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਵੱਲ ਅਤੇ ਕਦੇ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰ ਕੀਤੇ ਬੱਚਿਆਂ ਵੱਲ ਦੇਖ ਰਿਹਾ ਸੀ।

***

ਮਨੀਪਲਾਂਟ..... ਵਿਅੰਗ / ਗੁਰਦੀਪ ਖੁਰਮੀ ਹਿੰਮਤਪੁਰਾ


ਪੈਸਾ ਵੀ ਕੀ ਸ਼ੈਅ ਹੈ? ਜਿਸਨੂੰ ਵੀ ਦੇਖੋ, ਜਿੱਧਰ ਵੀ ਦੇਖੋ, ਹਰ ਬੰਦਾ ਪੈਸਾ ਪੈਸਾ ਕਰਦਾ ਫਿਰਦੈ। ਇਹ ਸੱਚ ਹੈ ਕਿ ਪੈਸੇ ਬਿਨਾਂ ਜਿ਼ੰਦਗੀ ਸੁਖਾਲੀ ਨਹੀਂ ਲੰਘਦੀ ਪਰ ਪੈਸੇ ਲਈ ਕਿਸੇ ਦਾ ਗਲ ਘੁੱਟਣਾ ਵੀ ਕਿੱਥੋਂ ਕੁ ਤੱਕ ਜਾਇਜ਼ ਹੈ? ਪੈਸਾ ਜੇਬ 'ਚ ਨਾ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਬੰਦਾ ਇਉਂ ਲਗਦੈ ਜਿਵੇਂ ਤਖਤੂਪੁਰੇ ਦੇ ਮੇਲੇ 'ਚ ਕਿਸੇ ਨੇ ਗਾਂ ਦਾ ਰੱਸਾ ਖੋਲ੍ਹ ਦਿੱਤਾ ਹੋਵੇ। ਪੈਸੇ ਵਿਹੂਣਾ ਬੰਦਾ ਵੀ ਵਿਚਾਰਾ ਓਵੇਂ ਹੀ ਭੂਸਰਿਆ ਜਿਹਾ ਦਿਸਦੈ ਜਿਵੇਂ 'ਕੱਠ ਨੂੰ ਦੇਖਕੇ ਗਾਂ ਭੂਸਰ ਜਾਂਦੀ ਐ। ਚੱਲੋ ਛੱਡੋ, ਬਾਹਰੀ ਜਿਹੀਆਂ ਗੱਲਾਂ.... ਬਸ ਆਹੀ ਪਿਛਲੇ ਸਮੇਂ ਦੀ ਗੱਲ ਆ, ਇਨਕੁਆਰੀ ਆਈ ਸੀ ਪਾਸਪੋਰਟ ਦੀ.. ਥਾਣੇ ਵਾਲਿਆਂ ਨੇ ਇਨਕੁਆਰੀ ਦੀ 'ਕਾਰਵਾਈ' ਨੇਪਰੇ ਚਾੜ੍ਹਨ ਲਈ ਬੁਲਾਵਾ ਭੇਜ ਦਿੱਤਾ। ਇਸ ਲੱਗੇ ਜਿਵੇਂ ਧਰਮ ਰਾਜ ਨੇ ਬੁਲਾ ਲਿਆ ਹੋਵੇ। ਦਸੰਬਰ ਦੇ ਮਹੀਨੇ ਵੀ ਮੁੜ੍ਹਕਾ ਧਰਲ ਧਰਲ ਚੋ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਮੱਥੇ ਤੋਂ ਇੱਕ ਤਰੇਲੀ ਪੂੰਝਾਂ ਦੂਜੀ ਨਾਲ ਦੀ ਨਾਲ ਮੱਥਾ ਮੱਲ ਲਵੇ। ਬੇਸ਼ੱਕ ਡਰਨ ਵਾਲੀ ਤਾਂ ਕੋਈ ਗੱਲ ਨਹੀਂ ਸੀ ਪਰ ਦੋ ਦਿਨ ਤਾਂ ਰਾਤ ਨੂੰ ਨੀਂਦ ਨਾ ਆਈ। ਦੋ ਦਿਨ ਦੀ ਟਾਲ-ਮਟੋਲ ਤੋਂ ਬਾਦ ਪਿੰਡ ਦੇ ਇੱਕ ਪੰਚ ਸਾਬ੍ਹ ਨੂੰ ਨਾਲ ਲੈ ਕੇ ਥਾਣੇ ਜਾਣ ਦਾ ਮਨ ਬਣਾਇਆ। ਪਰ ਫੇਰ ਡਰ ਵੀ ਲੱਗੇ, ਪਛਤਾਵਾ ਹੋਵੇ ਕਿ "ਐਵੇਂ ਹੀ ਖੁਦ ਘੁਲਾੜ੍ਹੀ 'ਚ ਲੱਤ ਦੇ ਲਈ, ਮੈਂ ਕਿਹੜਾ ਜਪਾਨ ਜਾਣਾ ਸੀ।" ਥਾਣੇ ਪਹੁੰਚ ਕੇ ਮੋਟਰਸਾਈਕਲ ਖੜ੍ਹਾ ਕੀਤਾ ਤੇ ਇਨਕੁਆਰੀ ਵਾਲੇ ਕਮਰੇ ਵੱਲ ਚਾਲੇ ਪਾ ਦਿੱਤੇ। ਪੰਚ ਸਾਬ੍ਹ ਵੀ ਆਮ ਹੀ ਆਉਂਦੇ ਰਹਿਣ ਕਰਕੇ ਭੇਤੀ ਸਨ ਕਿ 'ਇਨਕੁਆਰੀ' ਕਿੱਥੇ ਹੁੰਦੀ ਐ। ਜੋ ਘਰੇ ਦੋ ਦਿਨ ਸੋਚਦਾ ਰਿਹਾ ਸਾਂ ਕਿ ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਕੀ ਸੱਪ ਨਿੱਕਲੂ? ਪਰ ਅੰਦਰ ਜਾਂਦਿਆਂ ਕਮਾਲ ਹੋਗੀ.... ਕੀ ਦੇਖਦਾ ਹਾਂ ਕਿ ਸੱਚਮੁੱਚ ਹੀ ਸਵਰਗਾਂ ਵਰਗਾ ਨਜ਼ਾਰਾ! ਕਿੱਧਰੇ ਫੋਨ 'ਤੇ ਗੱਲ ਕਰਦਿਆਂ ਮੁਲਾਜ਼ਮ ਮੇਰੇ ਵਰਗੇ ਜਲੇਬੀ ਕੁ ਜਿੰਨੇ ਸਿੱਧੇ ਨੂੰ ਵੀ 'ਜੈ ਹਿੰਦ ਜਨਾਬ, ਦੱਸੋ ਅਸੀਂ ਤੁਹਾਡੀ ਕੀ ਸੇਵਾ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਾਂ?' ਕਿੱਧਰੇ ਆਏ ਹੋਏ ਵੀਰ ਭਾਈਆਂ ਨੂੰ ਕੋਈ ਮੁਲਾਜ਼ਮ ਬੜੇ ਪਿਆਰ ਨਾਲ ਪੁੱਛੇ ਕਿ "ਦੱਸੋ ਸਰ, ਪਾਣੀ ਪੀਓਗੇ ਜਾਂ ਚਾਹ ਲੈ ਕੇ ਆਈਏ?" ਮਨ ਤਾਂ ਕੀ ਸਾਡਾ ਤਾਂ ਤਨ ਵੀ ਹੈਰਾਨ... ਆਵਦੀ ਲੱਤ 'ਤੇ ਚੂੰਢੀ ਵੱਢ ਕੇ ਦੇਖੀ ਕਿ ਕਿਤੇ ਸੁਪਨਾ ਹੀ ਨਾ ਦੇਖ ਰਿਹਾ ਹੋਵਾਂ। ਪਰ ਸੀ ਸੱਚ ਕਿ ਜਿੰਨੀ ਮਿਠਾਸ ਥਾਣੇ 'ਚ ਦੇਖਣ ਨੂੰ ਮਿਲ ਰਹੀ ਐ ਓਨੀ ਤਾਂ ਘਰੇ ਚਾਹ 'ਚ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ। ਲਓ ਬਈ ਗੁਰੂ ਦੇ ਪਿਆਰਿਓ! ਨਜ਼ਰ ਦਾ ਕੈਮਰਾ ਥੋੜ੍ਹਾ ਕੁ ਹੋਰ ਪਾਸੇ ਘੁਮਾਇਆ, ਕਮਰਿਆਂ 'ਚ ਹਰੇਵਾਈ ਹੀ ਹਰੇਵਾਈ... ਬੜੀ ਵੱਡੀ ਵੇਲ... ਯਕੀਨ ਨਾ ਆਵੇ। ਡਰਦਿਆਂ ਡਰਦਿਆਂ ਸਿਪਾਹੀ ਜੀ ਮਹਾਰਾਜ ਤੋਂ ਉਸ ਵੇਲ ਦਾ ਨਾਂ ਪੁੱਛਿਆ ਤਾਂ ਛੋਟੇ ਮਹਾਰਾਜ ਨੇ ਹਸਦਿਆਂ ਹਸਦਿਆਂ ਕਿਹਾ, "ਸਰ, ਇਹਨੂੰ ਮਨੀਪਲਾਂਟ ਕਹਿੰਦੇ ਆ।" ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਵੱਲ ਨਿਗ੍ਹਾ ਮਾਰੀ ਤਾਂ ਕੀ ਦੱਸਾਂ ਹਜ਼ੂਰ..ਬਸ ਪੁੱਛੋ ਹੀ ਨਾ। ਅੱਧੀ ਕੁ ਵੇਲ ਵੱਡੇ ਮਹਾਰਾਜ਼ ਜਾਣੀਕਿ ਥਾਣੇਦਾਰ ਸਾਬ੍ਹ ਦੇ ਕਮਰੇ ਵਿੱਚ ਲੰ...ਮਾ ਸਾਰਾ ਗੇੜਾ ਕੱਢ ਕੇ ਫੇਰ ਬਾਹਰ ਨੂੰ ਮੁਤਰ ਮੁਤਰ ਝਾਕ ਰਹੀ ਸੀ। ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਅੱਧੀ ਕੁ ਵੇਲ ਥਾਣੇ ਦੀ ਮਾਂ ਮੇਰਾ ਮਤਲਬ ਬਈ ਮੁਣਸ਼ੀ ਜੀ ਮਹਾਰਾਜ ਦੇ ਕਮਰੇ 'ਚ ਸੱਤ ਅੱਠ ਗੇੜੇ ਦੇ ਕੇ ਬਾਰੀ ਵਿੱਚ ਦੀ ਦੈਜੇ ਸਾਬ੍ਹ ਦੇ ਕਮਰੇ 'ਚ ਚਰਨ ਪਾਉਣ ਨੂੰ ਕਾਹਲੀ ਦਿਸੇ। ਮੁਣਸ਼ੀ ਜੀ ਨੂੰ ਥਾਣੇ ਦੀ ਮਾਂ ਇਸ ਕਰਕੇ ਕਿਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਪੂਰੇ ਥਾਣੇ ਦੇ ਮੁਲਾਜ਼ਮਾਂ (ਜਿਹਨਾਂ ਦੇ ਪੇਟ ਲੱਗੇ ਹੋਏ ਹਨ) ਨੂੰ ਮਾਂ ਵਾਂਗ ਖਾਣ- ਪੀਣ ਜੋਗੇ ਮੁਣਸ਼ੀ ਹੀ ਕਰਦੈ। ਲਓ ਜੀ, ਸੁੱਖੀਂ ਸਾਂਦੀਂ ਸਾਡਾ ਕੰਮ ਛੋਟਾ ਜਿਹਾ 'ਧੱਫੜ' ਕਰਵਾਉਣ ਤੋਂ ਬਾਦ ਹੋ ਗਿਆ। ਬਿੱਲੀ ਦੇ ਕੰਨਾਂ ਵਰਗੇ ਸੌ ਸੌ ਦੇ ਦੋ ਨੋਟਾਂ ਨੇ ਸਾਡੀ ਇਨਕੁਆਰੀ ਸੜਕੇ ਸੜਕੇ ਮੋਗੇ ਵੱਲ ਨੂੰ ਤੋਰ ਦਿੱਤੀ ਸੀ। ਹੁਣ ਥਾਣੇ ਦੇ ਰਿਕਾਰਡ ਮੁਤਾਬਕ ਸਾਡਾ 'ਕਿਸੇ ਵੀ ਅੱਤਵਾਦੀ, ਵੱਖਵਾਦੀ ਪਾਰਟੀ ਨਾਲ ਕੋਈ ਸੰਬੰਧ ਨਹੀਂ ਸੀ'। ਘਰੇ ਆਏ ਤਾਂ ਮਾਤਾ ਕਲੇਜਾ ਫੜ੍ਹੀ ਬੈਠੀ। ਮੈਨੂੰ ਦੇਖਕੇ ਉਹਦੇ ਸਾਹ 'ਚ ਸਾਹ ਆਇਆ। ਮੈਨੂੰ ਥਾਣੇ ਤੋਰਨ ਤੋਂ ਬਾਦ ਸ਼ਾਇਦ ਉਹ ਇੰਝ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰ ਰਹੀ ਸੀ ਜਿਵੇਂ ਮੈਨੂੰ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੇ ਬਾਰਡਰ ਵੱਲ ਭੇਜਿਆ ਹੋਵੇ। 'ਪੁੱਤ ਠੀਕ ਰਹੇ, ਕੁਛ ਕਿਹਾ ਤਾਂਨੀ' ਵਰਗੇ 7-8 ਸਵਾਲ ਦਾਗ ਦਿੱਤੇ। ਸਵਾਲਾਂ ਤੋਂ ਸੁਰਖਰੂ ਜਿਹਾ ਹੋ ਕੇ ਮੈਂ ਮਾਤਾ ਨੂੰ ਪੁੱਛਿਆ, "ਮਾਤਾ ਆਹ ਮਨੀਪਲਾਂਟ ਕੀ ਬਲਾ ਹੁੰਦੀ ਐ?" ਮਾਤਾ ਦਾ ਤੁਰਤ-ਫੁਰਤ ਜਵਾਬ ਸੀ,"ਜਿੱਥੇ ਇਹ ਵੇਲ ਹੁੰਦੀ ਐ, ਓਥੇ ਪੈਸਾ ਬਹੁਤ ਹੁੰਦੈ।" ਇੰਨਾ ਸੁਣਦਿਆਂ ਹੀ ਮੇਰੇ ਮੂੰਹੋਂ ਨਿਕਲ ਗਿਆ,"ਤਾਹੀਉਂ ਆਪਣੇ ਥਾਣੇ 'ਚ ਬੜੀ ਵੱਡੀ ਵੇਲ ਲੱਗੀ ਹੋਈ ਆ।" ਇੰਨੀ ਗੱਲ ਕਰਕੇ ਮੈਂ ਪਸ਼ੂਆਂ ਨੂੰ ਚਾਰਾ ਪਾਉਣ, ਪਾਣੀ ਪਿਆਉਣ 'ਚ ਰੁੱਝ ਗਿਆ। ਵੀਹ ਕੁ ਮਿੰਟਾਂ ਬਾਦ ਮਾਤਾ ਚੁੰਨੀ ਦੇ ਲੜ 'ਚ ਕੋਈ ਚੀਜ਼ ਲਿਆਉਂਦੀ ਦਿਸੀ। ਨੇੜੇ ਆ ਕੇ ਹੌਲੀ ਦੇਣੇ ਬੋਲੀ,"ਮਨੀਪਲਾਂਟ ਆ, ਕੌਰੇ ਕੇ ਘਰੋਂ ਲਿਆਈ ਆਂ, ਚੋਰੀ ਲਿਆਂਦੀ ਵੇਲ ਬਾਹਲੀ ਵਧਦੀ ਆ, ਹੁਣ ਦੇਖੀਂ ਕਿਵੇਂ ਗੱਲ ਬਣਦੀ ਆ।" ਮੇਰਾ ਹਾਸਾ ਨਿੱਕਲ ਗਿਆ। ਮੈਂ ਕਿਹਾ,"ਮਾਤਾ ਆਪਣੇ ਮਨੀਪਲਾਂਟ ਨੂੰ ਪੈਸੇ ਨਹੀਂ ਲੱਗਣੇ। ਇਹ ਤਾਂ ਥਾਣਿਆਂ, ਹਸਪਤਾਲਾਂ, ਨਜਾਇਜ਼ ਧੰਦਾ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਦੀਆਂ ਹੀ ਵੇਲਾਂ ਨੂੰ ਬਖਸ਼ ਐ। ਏਥੇ ਤਾਂ ਦੇਸ਼ ਲਈ ਜਾਨਾਂ ਵਾਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਫੌਜੀਆਂ ਦੇ ਕੱਫਨਾਂ 'ਚੋਂ ਮਨੀਪਲਾਂਟ ਦੀ ਵੇਲ ਆਪਣਾ ਹਿੱਸਾ ਲੈ ਜਾਂਦੀ ਆ। ਚਾਰੇ ਪਾਸੇ ਹਰ ਮਹਿਕਮੇ 'ਚ, ਹਰ ਲੀਡਰ ਕੋਲ, ਹਰ ਅਫ਼ਸਰ ਦੀ ਜੇਬ 'ਚ ਮਨੀਪਲਾਂਟ ਦੀ ਵੇਲ ਉੱਗੀ ਹੋਈ ਐ। ਆਪਾਂ ਨੂੰ ਤਾਂ ਖੁਦ ਚਾਰੇ ਪਾਸਿਆਂ ਤੋਂ ਮਨੀਪਲਾਂਟ ਦੀਆਂ ਵੇਲਾਂ ਨੇ ਨੂੜਿਆ ਹੋਇਐ। ਤੂੰ ਸੁਪਨੇ ਦੇਖਦੀ ਐਂ ਕਿ ਆਪਣੀ ਵੇਲ ਨੂੰ ਨੋਟ ਲੱਗਣਗੇ।" 
ਮਾਤਾ ਮੇਰੀ ਗੱਲ ਸਮਝ ਗਈ ਸੀ ਤੇ ਕਹਿਣ ਲੱਗੀ,"ਜੇ ਇਹ ਮਨੀਪਲਾਂਟ ਦੀਆਂ ਵੇਲਾਂ ਪੁੱਟ ਦਿੱਤੀਆਂ ਜਾਣ ਫੇਰ ਆਪਾ ਸੁਖਾਲੇ ਹੋਜਾਂਗੇ? ਇਹ ਐਵੇਂ ਨੀ ਪੁੱਟੀਆਂ ਜਾਣੀਆਂ...ਇਹਨਾਂ ਦੀਆਂ ਜੜ੍ਹਾਂ ਡੂੰਘੀਆਂ ਫੈਲ ਚੁੱਕੀਆਂ ਨੇ। ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਪੁੱਟਣ ਲਈ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਭਗਤ ਸਿੰਘ, ਊਧਮ ਸਿੰਘ, ਸਰਾਭੇ ਵਾਲਾ ਰਾਹ ਫੜ੍ਹਨਾ ਪੈਣੈ।" ਇਹ ਕਹਿੰਦੀ ਕਹਿੰਦੀ ਮਾਤਾ ਘਰ ਦੇ ਮੁੱਖ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਵੱਲ ਗਈ ਤੇ ਚੋਰੀ ਲਿਆਂਦੀ 'ਪੈਸੇ ਲੱਗਣ ਵਾਲੀ ਵੇਲ' ਬਾਹਰ ਵਗਦੀ ਗੰਦੀ ਨਾਲੀ 'ਚ ਸੁੱਟ ਆਈ। ਮੈਨੂੰ ਆਪਣੀ ਮਾਤਾ 'ਚ ਆਏ ਪ੍ਰੀਵਰਤਨ ਨੇ ਹਿਲਾ ਕੇ ਰੱਖ ਦਿੱਤਾ ਸੀ।
****

ਆਪ ਦੀਆਂ ਕੁੱਝ ਬਾਪ ਦੀਆਂ (2).......... ਵਿਅੰਗ / ਜੀ. ਸਿੱਧੂ. ਹਿੰਮਤਪੁਰਾ


ਜਿਉਂ ਹੀ ਨਿਰਮਲ ਨੇ ਦਰਵਾਜਾ ਖੜਕਾਇਆ ਇੱਕ ਔਰਤ ਨੇ ਕੁੰਡਾ ਖੋਲ੍ਹਿਆ। ਸਾਡੀ ਸਤਿ ਸ੍ਰੀ ਅਕਾਲ ਦਾ ਜੁਆਬ ਦਿੰਦਿਆਂ ਸਾਨੂੰ ਡਰਇੰਗ ਰੂਮ ਵਲ ਜਾਣ ਦਾ ਇਸਾਰਾ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਨਾਲ ਹੀ ਨਿਰਮਲ ਨੂੰ ਨਹੋਰਾ ਮਾਰਿਆ, "ਤੂੰ ਤਾਂ ਭਾਈ ਈਦ ਦਾ ਚੰਦ ਹੀ ਹੋ ਗਿਆ ਕਿਤੇ ਗੇੜਾ ਹੀ ਨੀ ਮਾਰਿਆ।"

"ਬਸ ਆਂਟੀ ਕੰਮ 'ਚੋ ਵਿਹਲ ਹੀ ਨਹੀਂ ਨਿਕਲਦੀ ਜੀਅ ਤਾਂ ਬਹੁਤ ਕਰਦਾ ਥੋਨੂੰ ਮਿਲਣ ਨੂੰ, ਅੰਕਲ ਤਾਂ ਕਈ ਵਾਰ ਰਾਹ ਖਹਿੜੇ ਮਿਲ ਪੈਂਦੇ ਆ। ਨਾਲੇ ਥੋਨੂੰ ਪਤਾ ਦੋਨੋ ਜਾਣੇ ਨੌਕਰੀ ਕਰਦੇ ਹੋਣ ਤਾਂ ਦਫਤਰੋਂ ਘਰ, ਘਰੋਂ ਦਫਤਰ। ਫਿਰ ਕਦੇ ਬੱਚੇ ਸਕੂਲ ਛੱਡ ਕੇ ਆਉਣੇ, ਕਦੇ ਲੈ ਕੇ ਆਉਣੇ। ਬਸ ਝੰਜਟ ਹੀ ਝੰਜਟ ਨੇ ਤੇ ਇਹਨਾ ਝੰਜਟਾਂ ਨੂੰ ਹੀ ਜਿੰਦਗੀ ਕਹਿ ਲਈ ਦਾ। ਹੋਰ ਤੁਸੀਂ ਸੁਣਾਓ ਤੁਹਾਡੀ ਸਿਹਤ ਦਾ ਕੀ ਹਾਲ ਐ। ਅੰਕਲ ਨੀ ਦਿਸਦੇ ਆਏ ਨੀ ਹਾਲੇ ਕਚਹਿਰੀਓਂ?"
"ਘਰ ਆਇਆਂ ਨੂੰ ਤਾਂ ਹੋ ਗਿਆ ਘੰਟਾ ਬਸ ਤੈਨੂੰ ਪਤਾ ਹੀ ਐ ਨਾਹ ਧੋਹ ਕੇ ਪੰਦਰਾਂ ਵੀਹ ਮਿੰਟ ਦੀ ਗੇੜੀ ਮਾਰਦੇ ਹੁੰਦੇ ਆ। ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਹੀ ਹਨ। ਤੁਸੀਂ ਕੀ ਲਵੋਂਗੇ ਦੁੱਧ ਜਾਂ ਚਾਹ?" ਏਨੇ ਨੂੰ ਵਿਹੜੇ ਵਿਚੱ ਪੈੜ ਚਾਲ ਹੋਈ। ਦਰਮਿਆਨੇ ਜਿਹੇ ਕੱਦ ਦੇ ਆਦਮੀ ਨਾਲ ਦੁਆ ਸਲਾਮ ਕੀਤੀ, ਹੱਥ ਮਿਲਾਏ ਅਤੇ ਅਸੀਂ ਫਿਰ ਸੋਫਿਆਂ ਉਪਰ ਠੀਕ ਹੋਕੇ ਬੈਠ ਗਏ।
"ਇਹ ਨੇ ਮੇਰੇ ਉਹ ਦੋਸਤ ਜਿਹਨਾ ਬਾਰੇ ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਦੱਸਿਆ ਸੀ ਕਿ ਆਪਣੇ ਦੀਪ ਨੂੰ ਮਿਲੇ ਸਨ ਨਿਊਜੀਲੈਂਡ ਵਿੱਚ।"
"ਤੈਨੂੰ ਉਡੀਕਦਿਆਂ ਦੀਆਂ ਸਾਡੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਪੱਕ ਗਈਆਂ, ਤੂੰ ਮਲਕ ਦੇਣੇ ਘਰ ਆਕੇ ਬੈਠ ਗਿਆਂ। ਫੇਰ ਤਾਂ ਖੜਾ ਹੋ ਵਈ ਇੱਕ ਵਾਰੀ।"
ਮੈ ਆਗਿਆਕਾਰ ਬੱਚੇ ਵਾਂਗ ਖੜਾ ਹੋ ਗਿਆ ਤੇ ਉਸਨੇ ਮੈਨੂੰ ਘੁੱਟ ਕੇ ਗਲਵਕੜੀ ਵਿੱਚ ਲੈ ਲਿਆ ਜਿਵੇਂ ਸਾਰਾ ਮੋਹ ਉਬਾਲਾ ਮਾਰਕੇ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲ ਆਇਆ ਹੋਵੇ। ਜਿਉਂ ਹੀ ਮੈਂ ਉਸਦੀ ਗਿਰਫ਼ਤ 'ਚੋ ਨਿਕਲਕੇ ਸੋਫ਼ੇ ਉਪਰ ਬੈਠਣ ਲੱਗਾ, ਉਹ ਮੈਨੂੰ ਕਹਿੰਦਾ, "ਇਉਂ ਨੀ ਇੱਕ ਵਾਰ ਫਿਰ ਖੜਾ ਹੋ।" ਜਿਉਂ ਹੀ ਮੈਂ ਖੜਾ ਹੋਇਆ ਉਸਨੇ ਦੁਗਣੇ ਜੋਸ਼ ਨਾਲ ਘੁੱਟਕੇ ਚੁੱਕਣ ਦੀ ਕੋਸਿਸ਼ ਕੀਤੀ 'ਤੇ ਮੇਰੇ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਮੋਹ ਅਤੇ ਅਪਣਤ ਦੀ ਤਾਰ ਜਿਹੀ ਫਿਰ ਗਈ।
'ਹੁਣ ਆਇਆ ਸੁਆਦ' ਕਹਿਕੇ ਉਸਨੇ ਫਰਿਜ ਵਿਚੋਂ ਗੋਡੇ ਜਿੱਡੀ ਬੋਤਲ ਕੱਢ ਲਈ। ਘਰ ਵਾਲੀ ਨੂੰ ਗਲਾਸ ਲਿਆਉਣ ਨੂੰ ਕਹਿਕੇ ਆਪ ਅਲਮਾਰੀ 'ਚੋਂ ਨਮਕੀਨ ਚੁੱਕਣ ਚਲਾ ਗਿਆ। ਨਿਰਮਲ ਨੇ ਮੇਰੇ ਵੱਲ ਵੇਖਿਆ। ਮੈਂ ਨਾਹ ਵਿੱਚ ਸਿਰ ਹਲਾਇਆ।
'ਅੰਕਲ ਇਹ ਕਦੇ ਫੇਰ ਸਹੀ। ਇਹਨਾ ਨੇ ਹਾਲੇ ਮੋਗੇ ਜਾਣਾ ਅਤੇ ਫਿਰ ਪਿੰਡ'
'ਇਹਦੇ ਨਾਲ ਮੋਗਾ ਜਾਂ ਪਿੰਡ ਦੂਰ ਹੋਜੂ' ਕਹਿੰਦਿਆ ਉਸਨੇ ਤਿੰਨਾਂ ਗਲਾਸਾ ਵਿੱਚ ਬਠਿੰਡੇ ਵਾਲੇ ਪੈੱਗ ਪਾ ਦਿੱਤੇ। 'ਚੱਕੋ ਵਈ ਆਪਾਂ ਤਾਂ ਖੜਕਾ ਤੇ' ਉਸਨੇ ਸਾਡੇ ਗਲਾਸਾਂ ਵਿੱਚ ਆਪਣਾ ਗਲਾਸ ਮਾਰਕੇ ਕਿਹਾ ਅਤੇ ਇੱਕ ਚੀਘੀ ਵਿੱਚ ਆਪਣਾ ਗਲਾਸ ਖਾਲੀ ਕਰਕੇ ਧਰਦਿਆਂ ਸਾਨੂੰ ਹੁਕਮੀ ਲਹਿਜੇ 'ਚ ਕਿਹਾ, "ਮੁਕਾਓ ਯਾਰ ਐਵੇਂ ਜੱਕਾਂ ਤੱਕਾਂ ਜਿਹੀਆਂ 'ਚ ਪਏ ਫਿਰਦੇ ਓ।' ਸਾਡੇ ਲਈ ਜਿਵੇਂ ਉਸ ਕੋਲ ਦੁਸਰੀ ਔਪਸਨ ਹੀ ਨਹੀ ਸੀ। ਸਾਡੇ ਸਾਰੀਆਂ ਹੀ ਖਾਨਿਓ ਗਈਆਂ। ਉਸਨੇ ਦੁਬਾਰਾ ਫਿਰ ਨਾਦਰਸਾਹੀ ਹੁਕਮ ਦੁਹਰਾਇਆ ਤਾਂ ਮੈਂ ਬੜੀ ਨਿਮਰਤਾ ਨਾਲ ਕਿਹਾ, 'ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਮੈਂ ਪਹਿਲਾ ਹੀ ਨਿਰਮਲ ਨਾਲ ਇਹ ਗੱਲ ਕਰਕੇ ਤੁਰਿਆ ਸੀ ਵਈ ਜੇ ਪੀਣ ਪਾਣ ਵਾਲੀ ਗੱਲ ਐ ਤਾਂ ਆਪਾਂ ਕਿਸੇ ਦਿਨ ਫਿਰ ਮਿਲ ਲਵਾਂਗੇ। ਅੱਜ ਹਾਲੇ ਮੈ ਟਰੈਵਲ ਏਜੰਟ ਦੇ ਜਾਣਾ, ਟਿਕਟਾਂ ਚੁਕਣੀਆਂ। ਫਿਰ ਕਿਸੇ ਦੋਸਤ ਮਿੱਤਰ ਨੇ ਪਿੰਡ ਆਉਣਾ। ਇਸ ਤਰਾਂ ਸੱਤਰ ਅੱਸੀ ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਪਬਲਕ ਟਰਾਂਸਪੋਰਟ 'ਤੇ ਸਫਰ ਕਰਨਾ। ਜਿਸ ਕਰਕੇ ਪੀਣ ਦਾ ਸੁਆਲ ਹੀ ਪੈਦਾ ਨਹੀ ਹੁੰਦਾ। ਤੁਸੀਂ ਸਾਨੂੰ ਕਿਸੇ ਵੀ ਤਰਾਂ ਮਜਬੂਰ ਨਾ ਕਰੋ। ਮੈ ਕਿਸੇ ਦਿਨ ਫਿਰ ਆ ਜਾਵਾਂਗਾ, ਮੇਰੀ ਬੇਨਤੀ ਮਨਜੂਰ ਕਰੋ'
'ਆ ਗੱਲ ਕਰਕੇ ਤਾਂ ਤੁਸੀ ਮੇਰੇ ਪਹਿਲੇ ਦੋ ਪਿੱਗਾਂ ਦੀ ਵੀ ਜੱਖਣਾ ਵੱਢ ਤੀ' ਉਸਦਾ ਚਿਹਰਾ ਉਤਰ ਗਿਆ 'ਕਿੱਦੇ ਦੇ ਕਹਿੰਦੇ ਸੀ ਆਊਗਾ ਨਾਨਕਾ ਮੇਲ। ਫੜਲੋ ਪੂਸ਼ ਖੜੇ ਬੋਤੇ ਦੀ'
'ਤੁਸੀ ਦੂਜਿਆਂ ਦੀ ਵੀ ਮਜਬ੍ਰੂਰੀ ਵੇਖਿਆ ਕਰੋ' ਉਸਦੀ ਪਤਨੀ ਨੇ ਰਸੋਈ 'ਚੋ ਕਿਹਾ।
ਉਸਨੇ ਗੁਸੇ ਅਤੇ ਨਿਰਾਸਤਾ ਭਰੀ ਤਕਣੀ ਨਾਲ ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਵੱਲ ਵੇਖਿਆ, 'ਚਲੋ ਭਾਈ ਥੋਡੀ ਮਰਜੀ' ਅਤੇ ਨਾਲ ਹੀ ਉਸਨੇ ਡੁਲ੍ਹਦਾ ਡੁਲ੍ਹਦਾ ਪੈੱਗ ਆਪਣੇ ਗਲਾਸ ਵਿੱਚ ਪਾਇਆ ਅਤੇ ਇੱਕ ਡੀਕ ਵਿੱਚ ਜਿਵੇ ਉਹ ਸਾਰੀ ਨਿਰਾਸਤਾ, ਗੁੱਸਾ ਅਤੇ ਕੜਵਾਹਟ ਡਕਾਰ ਗਿਆ ਹੋਵੇ।
'ਆਹ ਤਾਂ ਹੋਈ ਨਾ ਗੱਲ। ਗੱਲਾਂ ਹੁਣ ਅਸੀ ਥੋਡੇ ਨਾਲ ਪੀਣ ਵਾਲਿਆਂ ਤੋਂ ਵੀ ਵੱਧ ਮਾਰਾਂਗੇ' ਮੈਂ ਉਸਦਾ ਚਿਹਰਾ ਠੀਕ ਜਿਹਾ ਹੁੰਦਾ ਵੇਖ ਕੇ ਗੱਲ ਦੂਸਰੀ ਲੀਹ ਉਪਰ ਪਾਉਦਿਆਂ ਕਿਹਾ 'ਕਿਨਾ ਕੁ ਚਿਰ ਹੋ ਗਿਆ ਜੀ ਮਨਦੀਪ ਨੂੰ ਓਧਰ ਗਿਆਂ'
'ਮੈਨੂੰ ਲੱਗਦਾ ਦੋ ਸਾਲ ਦੇ ਨੇੜ ਹੋ ਚੱਲੇ ਆ'
'ਫੇਰ ਤਾਂ ਪੀ਼ ਆਰ਼ ਹੋਣ ਵਾਲੀ ਹੋਓ'
'ਪੀ ਆਰ ਪੂਅਰ ਦਾ ਤਾਂ ਪਤਾ ਨਹੀ ਕਹਿੰਦਾ ਸੀ ਹਾਲੇ ਇੱਕ ਅੱਦਾ ਸਾਲ ਹੋਰ ਲੱਗਜੂ ਪੱਕੇ ਹੋਣ ਨੂੰ। '
'ੳਹ ਤਾਂ ਹੋ ਹੀ ਜਾਣਾ ਜਿਹੜਾ ਕੇਰਾਂ ਉਸ ਮੁਲਕ ਵਿੱਚ ਵੜ ਗਿਆ'
'ਊਂ ਛੋਟੇ ਵੀਰ ਤੂੰ ਉਹਨੂੰ ਵੇਖਿਆ ਆਪਣੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਨਾਲ' ਗੱਲ ਬਾਤ ਤੋਂ ਲੱਗਦਾ ਸੀ ਉਸਨੂੰ ਸਾਡਾ ਨਾ ਪੀਣ ਦਾ ਫੈਸਲਾ ਹੁਣ ਬਹੁੱਤਾ ਚੁੱਭ ਨਹੀ ਸੀ ਰਿਹਾ।
'ਤੁਸੀਂ ਦਸ ਵੀਹ ਮੁੰਡਿਆ 'ਚ ਖੜੇ ਜਾਂ ਬੈਠੇ ਦੀ ਮੈਨੂੰ ਤਸਵੀਰ ਵਿਖਾਓ ਮੈਂ ਹੁਣ ਸਿਆਣ ਦੂੰ। ਅਸੀ ਪੰਦਰਾਂ ਵੀਹ ਦਿਨ ਇਕੱਠਿਆਂ ਨੇ ਇੱਕ ਹੀ ਪੈਕਿੰਗ ਹਾਉਸ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕੀਤਾ। ਮੁੰਡਾ ਬਹੁੱਤ ਸਾਊ ਐ ਥੋਡਾ। '
'ਮੇਰੇ ਕੁ ਜਿੱਡਾ ਕੱਦ ਹੈਗਾ' ਉਸਨੇ ਆਪਣੀ ਇੱਕ ਅੱਖ ਨੂੰ ਸੂੰਘੇੜ ਕੇ ਮੇਰੇ ਵੱਲ ਤੱਕਦਿਆਂ ਕਿਹਾ।
'ਕੱਦ ਦੇ ਹਿਸਾਬ ਨਾਲ ਤਾਂ ਮੈਨੂੰ ਵੀ ਸੱਕ ਪੈਦੀ ਐ ਕਿ ਮੈ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਦੇ ਮੁੰਡੇ ਨੂੰ ਮਿਲਿਆਂ' ਮੈਂ ਵੀ ਉਸੇ ਲਹਿਜੇ ਵਿੱਚ ਜੁਆਬ ੱਿਦਤਾ
'ਤੇ ਰੰਗ ਤਾਂ ਹੈਗਾ ਮੇਰੇ ਜਿਨਾ ਹੀ ਸਾਫ ਸਥਰਾ'
'ਨਾ ਰੰਗ ਦੇ ਹਿਸਾਬ ਨਾਲ ਵੀ ਤੁਹਾਡਾ ਮੂੰਡਾ ਨਹੀਂ ਲੱਗਦਾ, ਉਹਦਾ ਰੰਗ ਥੋਡੇ ਜਿਨਾ ਸਾਫ ਨਹੀ ਤੁਸੀਂ ਤਾ ਅੰਗਰੇਜਾਂ ਨੂੰ ਮਾਤ ਪਾਈ ਜਾਨੇ ਓ' ਸਰਾਬ ਦੇ ਸਰੂਰ ਵਿੱਚ ਵਾਕਿਆ ਉਸਦਾ ਰੰਗ ਬਹੁੱਤ ਹੀ ਲਾਲ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ।
'ਫੇਰ ਵੀਰ ਮੁੰਡਾ ਤਾਂ ਮੇਰਾ ਹੀ ਆ। ਊਂ ਗਿਆ ਸਾਲਾ ਆਪਦੇ ਮਾਮਿਆ 'ਤੇ। ਉਹ ਵੀ ਸਾਲੇ ਬੋਤਿਆਂ ਵਰਗੇ ਆ ਘਸਮੈਲੇ ਜਿਹੇ' ਉਸਨੇ ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਵੱਲ ਚੋਰ ਅੱਖ ਨਾਲ ਵੇਖਦਿਆਂ ਕਿਹਾ।
ਉਸਨੇ ਇੱਕ ਹੋਰ ਵੱਡਾ ਪੈਗ ਪਾਇਆ ਅਤੇ ਨੀਟ ਹੀ ਸੰਘੋ ਥੱਲੇ ਸੁੱਟ ਲਿਆ।
'ਏਹ ਸੀ ਦੀਪ ਦੇ ਨਾਂ ਦਾ।' ਉਹ ਰਤਾ ਕੁ ਹੇਠਾਂ ਨੂੰ ਰਿਸਕਿਆ, ਲੰਬਾ ਹੌਂੋਕਾ ਲਿਆ ਅਤੇ ਛੱਤ ਵੱਲ ਨੂੰ ਤੱਕਣ ਲੱਗ ਪਿਆ, ਜਿਵੇਂ ਕਿਸੇ ਸੋਚ ਦੀ ਡੂੰਘੀ ਖੱਡ ਵਿੱਚ ਡਿਗ ਪਿਆ ਹੋਵੇ।
ਜਿਸ ਦਿਨ ਦੀਪ ਮੈਨੂੰ ਪਹਿਲੇ ਦਿਨ ਮਿਲਿਆ ਸੀ। ਕਿਸ ਤਰਾਂ ਸਮੋਕੋ (ਟੀ ਬਰੇਕ) ਵੇਲੇ ਬਿਨਾ ਕੁੱਝ ਖਾਧਿਆਂ ਪੀਤਿਆ ਹੀ ਕੰਮ 'ਤੇ ਜਾ ਲੱਗਿਆ ਸੀ, ਫਿਰ ਲੰਚ ਵੇਲੇ ਵੀ ਜਦ ਉਸਨੇ ਕੁੱਝ ਨਾ ਖਾਧਾ ਜਦੋਂ ਦੂਸਰੇ ਸਾਰੇ ਪੰਜਾਬੀ ਵਰਕਰ ਆਪਣੇ ਆਪਣੇ ਖਾਣ ਵਾਲੇ ਸਮਾਨ ਉਪਰ ਟੁੱਟ ਕੇ ਪੈ ਗਏ ਸਨ। ਮੈੰ ਆਪਣੀ ਘਰਵਾਲੀ ਨੂੰ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਇਸ ਮੁੰਡ ਨੇ ਨਾ ਟੀ ਬਰੇਕ ਵੇਲੇ ਕੁੱਝ ਖਾਧਾ, ਹੁਣ ਵੀ ਇਸ ਕੋਲ ਖਾਣ ਲਈ ਕੁੱਝ ਨਹੀ ਲੱਗਦਾ। ਜਿਵੇ ਉਹ ਮੇਰਾ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਮਨ ਪੜ੍ਹੀ ਬੈਠੀ ਹੋਵੇ ਕਹਿੰਦੀ, 'ਰੋਟੀਆਂ ਆਪਣੇ ਕੋਲੇ ਵਾਧੂ ਐ। ਬਹੁੱਤਾ ਜਾਨੇ ਓ ਮਹੰਮਦ ਸਦੀਕ (ਉਸਦੀ ਪੱਗ ਦਾ ਸਟਾਇਲ ਕਰਕੇ ਅਤੇ ਗੋਲ ਚਿਹਰਾ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਉਸ ਗੁਰਦਾਸਪੁਰੀਏ ਨੂੰ ਸਾਰੇ ਪੰਜਾਬੀ ਕਾਮੇ ਮੁਹੰਮਦ ਸਦੀਕ ਹੀ ਕਹਿੰਦੇ ਕੋਈ ਉਸਦਾ ਅਸਲੀ ਨਾਮ ਕੋਈ ਨਹੀਂ ਸੀ ਜਾਣਦਾ) ਕਿਆ ਤੋ ਦੋ ਮੰਗ ਦਿਨੀ ਆਂ, ਫੜਾ ਆਓ। ਨਾਲੇ ਹਾਲ ਚਾਲ ਪੁਛ ਆਇਓ।' ਹਾਲ ਚਾਲ ਤੋਂ ਉਸਦਾ ਭਾਵ ਪਿਛਾਂਹ ਤੋਂ ਕਿਹੜੇ ਪਿੰਡਾਂ ਦਾ ਰਹਿੱਣ ਵਾਲਾ।
'ਲਿਆ ਪਾ ਕੌਲੀ 'ਚ ਦਾਲ ਸਬਜੀ ਕੋਈ ਇੱਕ ਅੱਧਾ ਪੁੰਨ ਦਾ ਕੰਮ ਹੀ ਕਰਕੇ ਵੇਖ ਲਈਏ। ਕੀਆ ਐਸ ਔਖੇ ਕੰਮ ਤੌਂ ਜਾਨ ਹੀ ਛੁੱਟ ਜੇ।' ਮੈਂ ਵੀ ਉਹਨਾ ਦਿਨਾ ਵਿੱਚ ਵਾਹਵਾ ਔਖਾ ਸੀ। ਸਾਰੀ ਉਮਰ ਕੰਮ ਨੀ ਸੀ ਕੀਤਾ; ਜਾਂ ਪੜਿਆ ਸੀ ਜਾਂ ਪੜਾਇਆ ਸੀ। ਤੇ ਇੱਥੇ ਆਕੇ ਆਲੂਆਂ ਗੰਢਿਆਂ ਨਾਲ ਮੱਥਾ ਮਾਰਨਾ ਪੈ ਗਿਆ। ਕਈ ਵਾਰ ਵੀਹ ਵੀਹ ਕਿੱਲੋ ਦੇ ਬੋਰਿਆਂ ਦੀ ਸਟੈਕਿੰਗ ਕਰਨੀ ਪੈਂਦੀ ਤਾ ਨਾਨੀ ਯਾਦ ਆ ਜਾਂਦੀ। ਮੈ ਚਾਰ ਰੋਟਿਆਂ 'ਤੇ ਸਬਜੀ ਦੀ ਕੌਲੀ ਲੈਕੇ ਉਸਨੂੰ ਫੜਾਉਣ ਚਲਾ ਗਿਆ। ਖਾਣ ਲਈ ਕਿਹਾ। ਪਹਿਲਾ ਤਾਂ ਉਹ ਨਾ ਨੁੱਕਰ ਜਿਹੀ ਕਰਦਾ ਰਿਹਾ। ਜਦ ਮੈਂ ਥੋੜਾ ਅਪਣਤ ਜਿਹੀ ਨਾਲ ਕਿਹਾ 'ਖਾ ਲੈ ਯਾਰ ਇਹਨਾ 'ਤੇ ਤਾਂ ਤੇਰੀ ਹੀ ਮੋਹਰ ਲੱਗੀ ਆ'
'ਅੰਕਲ ਕਿਹੜਾ ਪਿੰਡ ਐ ਥੋਡਾ' ਉਸ ਨੇ ਖਾਣੇ ਦਾ ਸਮਾਨ ਫੜਦਿਆਂ ਕਿਹਾ।
'ਬੋਲੀ ਦੇ ਹਿਸਾਬ ਨਾਲ ਤੇਰੇ ਪਿੰਡ ਦੇ ਨੇੜ ਤੇੜ ਹੀ ਹੋਊ। ਤੂੰ ਕਿਹੜੇ ਇਲਾਕੇ ਦਾਂ' ਮੈਂ ਮੋੜਵਾਂ ਸਵਾਲ ਕੀਤਾ।
'ਮੈ ਤਾਂ ਲੁਧਿਆਣੇ ਜਿਲੇ ਦਾਂ'
'ਜਗਰਾਓਂ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਮੇਰਾ ਜਿਲਾ ਸੁਰੂ ਹੋ ਜਾਂਦਾ'
'ਫਿਰ ਤਾਂ ਇੱਕ ਇਲਾਕੇ ਦੇ ਆਂ, ਮੇਰਾ ਵੀ ਪਿੰਡ ਜਗਰਾਓ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਦਿਹੜਕੇ ਆ ਪਰ ਅਸੀਂ ਰਹਿੰਨੇ ਜਗਰਾਓਂ ਹੀ ਆਂ।'
'ਖਾ ਰੋਟੀ ਪਾਣੀ ਫਿਰ ਕਰਦੇ ਆਪਾਂ ਗੱਲਾਂ ਬਾਤਾਂ,' ਕਹਿੰਦਿਆਂ ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਟਿਕਾਣੇ 'ਤੇ ਆਕੇ ਤੇਜੀ ਨਾਲ ਰੋਟੀ ਖਾਣ ਲੱਗ ਪਿਆ।
'ਇਕੱਲੇ ਰਹਿੰਦੇ ਜੁਆਕਾਂ ਤੋਂ ਕਿੱਥੇ ਸਵੇਰੇ ਸਵੇਰੇ ਰੋਟੀ ਪਾਣੀ ਤਿਆਰ ਹੁੰਦਾ। ਰਜਾਈ 'ਚੋ ਨਿਕਲਕੇ ਮੂੰਹ ਹੱਥ ਹੀ ਧੋ ਹੁੰਦਾ ਹੋਊ; ਓਦੋ ਨੂੰ ਕੰਟਰੈਕਟਰ ਹਾਰਨ ਮਾਰ ਦਿੰਦੇ ਆਂ' ਘਰਵਾਲੀ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਰੋਟੀ ਖਾਂਦੇ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਕਿਹਾ।
ਉਸ ਦਿਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਜਦ ਵੀ ਉਸਨੂੰ ਟਾਈਮ ਮਿਲਦਾ ਉਹ ਸਾਡੇ ਨਾਲ ਆ ਕੇ ਗੱਲੀਂ ਪੈ ਜਾਦਾ। ਸਾਥੋਂ ਬਿਨਾ ਝਿੱਜਕ ਖਾਣ ਪੀਣ ਦੀਆਂ ਚੀਜਾਂ ਲੈਕੇ ਖਾ ਲੈਦਾ। ਪਰ ਰਹਿੰਦਾ ਬੜਾ ਰਿਜ਼ੱਰਵ ਸੀ। ਮੈ ਕਈ ਵਾਰ ਉਸਨੂੰ ਕੁਰੇਦਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ ਪਰ ਸਫਲ ਨਾ ਹੋ ਸਕਿਆ। ਫਿਰ ਉਸਨੂੰ ਅਤੇ ਕੁੱਝ ਹੋਰ ਬੰਦਿਆਂ ਨੂੰ ਕੰਟਰੈਕਟਰ ਨੇ ਆਪਣੀ ਹੋਰ ਕਾਰ ਪੱਕੀ ਆਉਣ ਜਾਣ ਵਾਸਤੇ ਦੇ ਦਿੱਤੀ ਅਤੇ ਦੀਪ ਨੂੰ ਚੰਗੀ ਅੰਗਰੇਜੀ ਆਉਣ ਕਰਕੇ ਉਸ ਗਰੁੱਪ ਦਾ ਮੋਢੀ ਬਣਾਕੇ ਹੋਰ ਕਿਸੇ ਕੰਮ ਉਪਰ ਭੇਜ ਦਿੰਦਾ ਤਾਂ ਕਿ ਜੇ ਕੋਈ ਮੁਸਕਲ ਪੈ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਉਹ ਉਹਨਾ ਪੰਜ ਕੁ ਆਦਮੀਆਂ ਦੀ ਸਮੱਸਿਆ ਹੱਲ ਕਰ ਸਕੇ। ਕਦੇ ਟੁਟਵਾਂ ਕੰਮ ਕਰਕੇ ਉਹ ਸਾਡੇ ਨਾਲ ਪਕੇ ਕੰਮ 'ਤੇ ਦਿਹਾੜੀ ਲਾ ਜਾਂਦੇ। ਉਹ ਜਦ ਵੀ ਆਉਂਦਾ ਵਾਹ ਲੱਗਦੀ ਮੈਨੂੰ ਭਾਰੇ ਕੰਮ ਉਪਰ ਨਾ ਲੱਗਣ ਦਿੰਦਾ। ਮੇਰੇ ਹੱਥੋਂ ਔਖਾ ਕੰਮ ਫੜ ਲੈਂਦਾ। ਕਦੇ ਸਰਸਰੀ ਜਿਹੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਵੀ ਕਰ ਲੈਂਦਾ। ਆਪਣੇ ਗਰੁੱਪ ਵਿੱਚ ਵੀ ਇੱਕ ਅਮ੍ਰਿਤਧਾਰੀ ਆਦਮੀ ਨਾਲ ਹੀ ਬਹੁੱਤਾ ਬੈਠਦਾ ਉਠਦਾ ਸੀ। ਮੇਰੀ ਵੀ ਉਸ ਆਦਮੀ ਨਾਲ ਚੰਗੀ ਮਿਚਾ ਮਿਲਦੀ ਸੀ, ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਉਹ ਹਰ ਇੱਕ ਨਾਲ ਹੀ ਛੇਤੀ ਘੁੱਲ ਮਿਲ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਇੱਕ ਦਿਨ ਦੀਪ ਉਹਨਾ ਦੇ ਨਾਲ ਨਾ ਆਇਅ। ਜਦ ਮੈਂ ਉਸ ਆਦਮੀ ਨੂੰ ਦੀਪ ਦੇ ਨਾ ਆਉਣ ਦਾ ਕਾਰਣ ਪੁਛਿਆ ਤਾਂ ਉਹ ਕਹਿੰਦਾ, 'ੳਸਦੀ ਅੱਜ ਇੰਮੀਗਰੇਸਨ ਦੇ ਤਰੀਖ ਸੀ। ਵਹਿਗੁਰੂ ਨੇ ਜੇ ਭਲਾ ਚਾਹਿਆ ਤਾਂ ਹੋ ਸਕਦਾ ਅੱਜ ਉਸਦੇ ਪੀ਼ ਆਰ ਦਾ ਸਟਿੱਕਰ ਹੀ ਲੱਗ ਜਾਵੇ। ਕਹਿੰਦਾ ਸੀ ਜੇ ਕੰਮ ਸਿਰੇ ਚੜ੍ਹ ਗਿਆ ਮੈਂ ਰਿੰਗ ਕਰੂੰਗਾ। ਬਹੁੱਤ ਬੀਬਾ ਮੁੰਡਾ। ਚੰਗੇ ਸੰਸਕਾਰਾਂ ਵਾਲਾ' ਉਸਨੇ ਦੋਵੇਂ ਹੱਥ ਉਪਰ ਨੂੰ ਕਰਕੇ ਕਿਹਾ 'ਬਾਬਾ ਵਜਾ ਦੇ ਮੇਰੇ ਮਬਾਇਲ ਦੀ ਘੰਟੀ ਕਿ ਬਣ ਗਿਆ ਮਨਦੀਪ ਸਿਓ ਦਾ ਕੰਮ' ਉਸਦਾ ਰੋਮ ਰੋਮ ਦੀਪ ਲਈ ਦੁਆਵਾਂ ਮੰਗੀ ਜਾਂਦਾ ਸੀ।
'ਪੀ਼ ਆਰ ਤਾਂ ਇਹਨਾ ਨੂਂ ਦੇਣੀ ਪੈਣੀ ਐ ਸਰਦਾਰ ਜੀ ਜਦੋ ਇਹਨਾ ਦੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਪੂਰੀ ਹੋਗੀ ਏਹਦੇ 'ਚ ਤਾਂ ਚੱਕਰ ਹੀ ਕੋਈ ਨੀ' ਮੈਂ ਆਪਣੀ ਦਲੀਲ ਦਿੱਤੀ।
'ਇਹਦਾ ਪੰਗਾ ਹੋਰ ਐ। ਇਹ ਕਿਸੇ ਮਗਰ ਲੱਗ ਕੇ ਜਲਦੀ ਪੱਕਾ ਹੋਣ ਦੇ ਚੱਕਰ ਵਿੱਚ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਪੈਸੇ ਦੇਕੇ ਕਿਸੇ ਫਿਜੀ ਵਾਲੀ ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਕਰਵਾਈ ਬੈਠਾ। ਤੁਸੀਂ ਸੁਣਿਆ ਹੀ ਹੋਣਾ ਪੰਜਾਹ ਸੱਠ ਜਾਅਲੀ ਵਿਆਹਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਕਰਵਾਉਣ ਵਾਲੀ ਇੱਕ ਜਨਾਨੀ ਦੀ ਕਿਸੇ ਨੇ ਇੰਮੀਗਰੇਸਨ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਸਕਾਇਤ ਕਰਤੀ ਸੀ। ਉਹਨਾ 'ਚ ਇਹ ਵੀ ਆਉਂਦਾ ਪਰ ਇਹਦੇ ਪੱਖ 'ਚ ਇਹ ਗੱਲ ਜਾਂਦੀ ਐ ਕਿ ਉਹ ਫਿਜੀ ਵਾਲੀ ਹਾਲੇ ਵੀ ਇਹਦੇ ਨਾਲ ਰਹਿੰਦੀ ਐ। ਉਪਰੋਂ ਰੱਬ ਦੀ ਕੁੱਦਰਤ ਦੋ ਕੁ ਮਹੀਨੇ ਹੋਗੇ ਇਹਨਾ ਦੇ ਇੱਕ ਬੱਚੀ ਨੇ ਜਨਮ ਲੈ ਲਿਆ ਜਿਸ ਨਾਲ ਇਸ ਦਾ ਕੇਸ ਸਟਰੌਂਗ ਬਣ ਗਿਆ। ਲੱਗਦਾ ਬਾਬਾ ਦੀਪ 'ਤੇ ਮਿਹਰ ਕਰੂਗਾ' ਅਮ੍ਰਿਤਧਾਰੀ ਆਦਮੀ ਉਪਰ ਨੂੰ ਉਂਗਲ ਕਰਕੇ ਕਿਹ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਇਨੇ ਨੂੰ ਪੈਕਿੰਗ ਹਾਊਸ ਦਾ ਬਿਗਲ ਵਜ ਗਿਆ 'ਤੇ ਅਸੀਂ ਕੰਮਾ 'ਤੇ ਜਾ ਲੱਗੇ।
'ਤੁਸੀਂ ਸੌ ਗਏ ਜਾਂ ਉਂਝ ਹੀ ਉਪਰ ਨੂੰ ਮੂੰਹ ਕਰੀ ਛੱਤ ਵੱਲ ਝਾਕੀ ਜਾਨੇ ਓ। ਵੀਹ ਵਾਰੀ ਥੋਨੂੰ ਕਿਹਾ, ਕਿ ਹੋਲੀ ਹੋਲੀ ਪੀਆ ਕਰੋ। ਚਾਰ ਪੰਜ ਗਲਾਸ ਭਰ ਭਰਕੇ ਅੰਦਰ ਮਾਰੇ। ਹੁਣ ਉਹ ਵਿਚਾਰੇ ਥੋਡੇ ਮੂੰਹ ਵੱਲ ਵੇਖੀ ਜਾਦੇ ਆ। ਤੁਸੀ ਪਤਾ ਨੀ ਕਿਹੜੇ ਖਿਆਲਾ ਵਿੱਚ ਖੋਏ ਫਿਰਦੇ ਓ' ਦੀਪ ਦੀ ਮਾਂ ਨੇ ਸਾਨੂੰ ਵੀ ਗੁੰਮ ਸੁੰਮ ਬੈਠਿਆਂ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਕਿਹਾ।
'ਨਾ ਤੂੰ ਸੋਚਦੀ ਹੋਵੇਂਗੀ ਮੈਂ ਸੌਂ ਗਿਆ। ਮੈਂ ਤਾਂ ਊਈ ਦੀਪ ਦੀਆਂ ਯਾਂਦਾ ਦੇ ਖੂਹ ਵਿੱਚ ਡਿੱਗ ਪਿਆ, ਮੈਂਨੂੰ ਤਾਂ ਓਵੇਂ ਬਿੱਡ ਤੇ ਲੰਮਾ ਪਿਆ ਦਿਸੀ ਜਾਂਦਾ' ਫਿਰ ਉਸਨੇ ਸੰਭਲ ਦਿਆਂ ਸਿਰ ਦੇ ਵਾਲਾਂ ਨੂੰ ਠੀਕ ਕਰਦਿਆਂ ਕਿਹਾ, 'ਬਾਈ ਜੀ ਅਸੀਂ ਪਿਓ ਪੁੱਤ ਘੱਟ ਅਤੇ ਆੜੀ ਜਿਆਦੇ ਆਂ। ਉਹ ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਸਾਰੀ ਗੱਲ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਸੀ। ਆਹ ਕੋਠੀ ਦਾ ਵਿੱਢ ਵਿੱਢ ਲਿਆ ਇਹ ਹਾਲੇ ਵਿੱਚ ਹੀ ਸੀ ਮੈਨੂੰ ਕਹਿੰਦਾ ਡੈਡੀ ਜੇ ਮੈ ਬਾਹਰ ਪੜ੍ਹਣ ਚਲਾ ਜਾਵਾਂ। ਹੋਰ ਮੁੰਡੇ ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਦੇ ਜਾਈ ਜਾਂਦੇ ਐ। ਮੈ ਕਿਹਾ ਬਈ ਤੈਨੂੰ ਜਾਣ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਆਪੇ ਕਰਨਾ ਪਊ ਮੈ ਨੀ ਇਹੋ ਜਿਹੇ ਕੰਮ 'ਚ ਪਿਆ। ਪੈਸਿਆਂ ਦਾ ਦੱਸ ਕਿੰਨੇ ਕੁ ਲੱਗਣ ਗੇ। ਕਹਿੰਦਾ ਪਹਿਲੇ ਸਾਲ ਦੀ ਫੀਸ ਅਤੇ ਹੋਰ ਖਰਚੇ ਤਕਰੀਬਨ ਪੰਜ ਕੁ ਲੱਖ ਬਾਕੀ ਅਗਲੇ ਸਾਲ ਦੀ ਫੀਸ ਮੈਂ ਆਪੇ ਉਥੇ ਕੰਮ ਕਰਕੇ ਕੱਢ ਲਵਾਂਗਾ। ਬਾਕੀ ਪੰਦਰਾਂ ਕੁ ਲੱਖ ਅਕਾਊਂਟ 'ਚ ਵਿਖਾਉਣਾ ਪੈਣਾ। ਉਹ ਕੋਈ ਵੀ ਲਿਖਕੇ ਦੇ ਸਕਦਾ। ਮੈ ਕਿਹਾ ਹੋਜੂ ਪ੍ਰਬੰਧ। ਕੱਲ੍ਹ ਤੋਂ ਕੋਠੀ ਦਾ ਕੰਮ ਬੰਦ। ਤੂੰ ਆਪਣੇ ਕਾਗਜ ਪੱਤਰ ਤਿਆਰ ਕਰ ਲੈ। ਬਸ ਫਿਰ ਕੀ ਸੀ ਸਵੇਰੇ ਆਏ ਮਿਸਤਰੀਆਂ ਮਜਦੂਰਾਂ ਨੂੰ ਮੈ ਕਿਹਾ ਕੋਠੀ ਦੀ ਚੱਠ ਅੱਜ ਹੀ ਕਰਲੋ। ਆਪਣਾ ਸਮਾਨ ਸੰਭਾਲ ਦਿਓ ਖਾਣ ਪੀਣ ਦਾ ਬੰਦੋਬਸਤ ਮੈਂ ਕਰਦਾ। ਖਾਓ ਪੀਓ ਅਤੇ ਅੱਜ ਦੀ ਦਿਹਾੜੀ ਵੀ ਸਭ ਨੂੰ ਮਿਲੂਗੀ। ਉਹ ਕਹਿਣ ਗੱਲ ਤਾਂ ਦੱਸ ਕੀ ਹੋਗੀ? ਮੈ ਕਿਹਾ ਗੱਲ ਕੋਈ ਨੀ ਹੋਈ, ਮੁੰਡਾ ਬਾਹਰਲੇ ਮੁਲਕ ਨੂੰ ਚੱਲਿਆ। ਕੋਠੀ ਉਪਰ ਲੱਗਣ ਵਾਲੇ ਪੈਸੇ ਉਸਦੇ ਖਰਚੇ ਲਈ ਚਾਹੀਦੇ ਐ, ਜਦੋਂ ਫਿਰ ਪੈਸੇ ਇਕੱਠੇ ਹੋਗੇ ਥੋਨੂੰ ਫੇਰ ਅਵਾਜ ਮਾਰ ਲਵਾਂਗੇ। ਫਿਰ ਕੰਮ ਸੁਰੂ ਕਰ ਲਵਾਂਗੇ। ਓਹੀ ਗੱਲ ਹੋਈ ਦੋ ਮਹੀਨਿਆਂ 'ਚ ਦੀਪ ਸਿਓ ਫੁਰਰ ਹੋ ਗਿਆ। ਸਾਡੀ ਦੋਨਾ ਦੀ ਪੂਰੀ ਆੜੀ ਐ। ਹੁਣ ਵੀ ਸਾਰੀ ਗੱਲ ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਫੋਨ 'ਤੇ ਕਰ ਲੈਂਦਾ। ਦੋ ਕੁ ਮਹੀਨੇ ਪਹਿਲਾ ਕਹਿੰਦਾ ਡੈਡੀ ਇੱਕ ਫਿਜੀ ਦੀ ਗੋਰੀ ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਕਰਾਉਣ ਨੂੰ ਕਹਿੰਦੀ ਐ। ਉਸਦੇ ਕੋਲ ਆਪਣਾ ਘਰ ਐ। ਕਹਿੰਦਾ ਇੰਡੀਆ ਦੇ ਇੱਕ ਕਰੋੜ ਦਾ ਤਾਂ ਘਰ ਹੀ ਹੈ। ਮੈ ਕਿਹਾ, 'ਹੈ ਤਾਂ ਤੇਰੀ ਮਰਜੀ ਪਰ ਮੇਰੀ ਵੀ ਇੱਕ ਇੱਛਿਆ। ਤੂੰ ਆਵੇਂ ਇਥੇ ਪੰਜਾਬ 'ਚ। ਕੁੜੀ ਲੱਭੇ ਤੂੰ ਆਪਦੀ ਮਰਜੀ ਦੀ। ਲੈਣਾ ਆਪਾਂ ਕਿਸੇ ਤੋ ਆਨਾ ਨੀ। ਪਰ ਅਗਲੇ ਨੂੰ ਕਹਿ ਦੇਣਾ ਵਿਆਹ ਦੀ ਛੰਡ ਕੱਢਦੇ। ਵਿਆਹ ਵੀ ਮੈਰਿਜ ਪੈਲਿਸ 'ਚ ਨਹੀ ਕਰਨਾ। ਭਾਵੇ ਅਗਲਾ ਆਪਦੇ ਖੇਤ 'ਚ ਹੀ ਸਮਿਆਨਾ ਲਾਦ, ੇ ਜੇ ਫਸਲ ਬੀਜੀ ਹੋਈ ਤਾਂ ਆਪਾਂ ਫਸਲ ਦੇ ਪੈਸੇ ਦੇ ਦਿਆਂਗੇ ਤੇ ਫਸਲ ਵਢਾ ਦਿਆਂਗੇ ਗਰੀਬਾਂ ਨੂੰ। ਸਾਰੀ ਜਵਾਨੀ ਤਾਂ ਗਾਲ ਤੀ ਇਨਕਲਾਬ ਲਿਆਉਂਦਿਆਂ ਨੇ ਇੱਕ ਦਿਨ ਲਈ ਤਾ ਉਹਨਾ ਦੀ ਮੌਜ ਕਰ ਦਿਆਂਗੇ। ਕੁੜੀ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਕਹਿ ਦੇਣਾ ਬਰਾਤੀਆਂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਦਿਓ ਜਿਨੀ ਮਰਜੀ ਕੋਈ ਨਿਰਾਜ ਨਾ ਜਾਵੇ। ਲੋਕੀਂ ਗੱਲਾਂ ਕਰਨ ਮਹਿਫਲਾਂ 'ਚ ਬਹਿਕੇ ਕਿ ਵਿਆਹ ਦੇਖਿਆਂ ਦੀਪ ਦਾ ਬਾਕੀ ਗੱਲਾਂ ਝੂਠ। ਮੇਰੀ ਗੱਲ ਸੁਣਕੇ ਕਹਿੰਦਾ ਜਿਵੇ ਤੁਸੀਂ ਕਹਿਨੇ ਓ ਉਸ ਤਰਾਂ ਕਰਲਾਂ ਗੇ। ਆਪਣੀਆਂ ਤਾਂ ਸਿਧੀਆਂ ਗੱਲਾਂ। ਬਲ ਫਰੇਬ ਨਾ ਆਉਦੇ। ਨਾ ਉਹਨੂੰ ਕਰਨ ਦੇਈਦੇ' ਇਸ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾ ਉਹ ਕੋਈ ਹੋਰ ਗੱਲ ਕਰਦਾ ਨਿਰਮਲ ਨੇ ਖੜੇ ਹੁੰਦਿਆਂ ਕਿਹਾ,' ਚੰਗਾ ਅੰਕਲ ਸਾਨੂੰ ਦਿਓ ਇਜ਼ਾਜਤ ਫੇਰ ਕਦੇ ਬੈਠਾਂ ਗੇ ਮਾਰਾਂਗੇ ਗੱਲਾਂ। '
'ਅੱਜ ਤਾਂ ਸਾਥ ਨਿਭਾਇਆ ਨੀ ਫੇਰ ਕਦੇ ਕਿਸੇ ਦਾ ਆਇਆ ਨੀ, ਚਲੋ ਥੋਡੀ ਮਰਜੀ' ਉਸਨੇ ਉਬਾਸੀ ਲੈਦੇ ਨੇ ਕਿਹਾ। ਸਾਡੇ ਨਾਲ ਢਿੱਲੇ ਜਿਹੇ ਹੱਥ ਮਿਲਾ ਕੇ ਸੋਫੇ 'ਤੇ ਢੇਰੀ ਹੋ ਗਿਆ। ਮੈਨੂੰ ਸਮਝ ਨਹੀ ਸੀ ਆ ਰਹੀ ਕਿ ਦੀਪ ਦੇ ਬਾਪ ਦੀਆਂ ਇਛਾਵਾਂ, ਉਸਦੀ ਧੀ ਦੇ ਮੋਹ ਦੀ ਤੰਦ ਅਤੇ ਦੀਪ ਦੀਆਂ ਮਜਬੂਰੀਆਂ ਦੇ ਢੇਰ ਦੇ ਹੁੰਦਿਆਂ ਇਹ ਪਰਵਾਸ ਦਾ ਮਹਿਲ ਕਿਵੇਂ ਉਸਰੇਗਾ। ਸਾਇਦ ਸਭ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਆਪਣੇ ਹਿੱਸੇ ਦੀ ਅਧੂਰੀ ਹੀ ਚੱਠ ਕਰਨੀ ਪਵੇਗੀ।